జాతిని జాతినే తవ్విపోస్తారా?

దారికడ్డంగా ఒక జంతువు పరిగెట్టేదాక కారు అంత మెల్లగా డ్రైవ్ చేస్తున్నానని అనుకోలేదు. రోడ్డు దాటేసి గులకరాళ్ల మీద నిలబడి కారు వైపు చూసింది. విండ్ షీల్డ్ లోంచి ఎలా కనపడ్డానో, అక్కడే నిలబడి నా కళ్లల్లోకి సూటిగా చూసింది. కారు ఆపేసి ఆ జంతువును చూస్తుండిపోయాను. దాని బూడిదరంగు బొచ్చు గాలికి అల్లల్లాడుతోంది. ముట్టుకుంటే ఎంత మృదువుగా ఉంటుందో! అది తన రాజ్యం అన్నట్లు ఎంత ఠీవీగా నిలబడ్డది. “ఎంత అద్భుతంగా ఉన్నావు.” గట్టిగా అనేశాను. ఏం అర్థమయిందో, ఒక్కసారిగా రోడ్డు పక్కన పొదల్లోకి దూకి మాయమైంది.

కారు మళ్లీ స్టార్ట్ చేసి కొద్ది దూరం పోయాక హఠాత్తుగా తట్టింది. నన్ను మంత్రం వేసినట్టు రోడ్డు మధ్యలో ఆపేసిన ఆ జంతువు ఒక తోడేలు. అప్పుడు పుట్టింది వెన్నులో వణుకు.

ఒకసారి నా చుట్టూ చూసుకున్నాను. దిగంతానికి గోడ కట్టినట్లు ఎర్రటి కొండలు, అక్కడక్కడ ఎగుడు దిగుడుగా నల్లని రోడ్డు మైళ్ల కొద్దీ నా ముందూ వెనకాలా పరుచుకుని ఉంది. ఆ రోడ్దు మీద నా కారు తప్ప మరో వాహనం లేదు, ఎటువంటి జనసంచారమూ లేదు. ఇంతకీ నేను ఉన్నది ప్రపంచానికి ఏ మారుమూలో కాదు. అమెరికాలోని ఆరిజోనా రాష్ట్రంలో గ్రాండ్ కాన్యన్  గా పేరు గాంచిన ప్రాంతానికి కేవలం ఓ నలభై మైళ్ల దూరంలో ఉన్నాను. అమెరికా ఆదివాసీ తెగల్లో ప్రముఖమైన న్యావహో, హోపీ (Navajo, Hopi) తెగలకు కేటాయించిన రిజర్వేషన్ ల ప్రాంతం ఇది.

*

ప్రస్తుత అమెరికా దేశం నైరుతి భాగాన ఎన్నో వేల ఏళ్లుగా న్యావహో ‘దీనేః’ నివసిస్తున్నారు (Dine` అంటే న్యావహో భాషలో ప్రజలు అని అర్థం.) మొట్టమొదటి న్యావహో ప్రజలకు, అగ్ని దేవుడు స్వచ్చమైన నీటి చెలమలనూ, మంచుకొండలనూ, ఎర్రని రాతి కొండలనూ, వేట స్థలాలనూ ఇచ్చి,  మొక్కజొన్న పుప్పొడినీ, పసుపు రంగు పొడినీ చూపించి ఏది కావాలో కోరుకోమన్నాడట. వాళ్లు మొక్కజొన్న పుప్పొడి కావాలని కోరుకున్నారట. అది మంచి నిర్ణయమని చెప్పి, మట్టిని పెళ్లగించి పసుపు రంగు పొడిని దాచి పెడుతూ వాళ్లతో అగ్ని ఇలా అన్నాడట, “జాగ్రత్తగా వినండి. ఈ మట్టి, ఈ నేల, ఈ భూమి, మీ తల్లి తో సమానం. ఆమె ఈ పసుపు రంగు పొడిని తనలో భద్రంగా దాచుకుంటుంది. స్వేచ్చగా బతకడానికి కావలసినవన్నీ ఆమె మీకు ఇస్తుంది. ఆమె మీద మసలే ప్రతిదాన్నీ గౌరవించండి.  నేలను తవ్వడమంటే ఆమెను కించపరచడమే, బాధపెట్టడమే. అప్పుడు ఈ పసుపు రంగు పొడి పెనుభూతమై మిమ్మల్ని కబళిస్తుంది.”

ప్రజలు అగ్ని మాటలను జాగ్రత్తగా పాటిస్తూ, భావి తరాలతో  ఆ మాటలను పంచుకుంటూ వేల ఏళ్ల తరబడి భూమి మీద ఉన్న ప్రతి దానితో సహజీవనం చేస్తూ ఉన్నారు. తమ ఉనికికి ప్రమాదకరమైన పెనుభూతానికి ‘లీత్సో ‘ అని పేరు పెట్టారు.

న్యావహో తల్లులు తమ పాపాయిల బొడ్డుతాడును భూమిలో పాతిపెడతారు. అలా చేస్తే, ఆ పాపాయికి భూమితో శాశ్వత సంబంధం ఏర్పడుతుందని నమ్ముతారు.  భూమిని తల్లిలా గౌరవించే ఆ ప్రజల జోలికి రాలేని లీత్సో పొడవాటి వేళ్లతో నేల పొరల కింద పారాడుతూనే ఉంది.

*

న్యావహో రిజర్వేషన్ వైశాల్యంలో మిగతా అన్ని తెగలకు చెందిన రిజర్వేషన్ల కంటే పెద్దది. అయితే ఇక్కడంతా రాళ్లూ, రప్పలూ, ముళ్ల పొదలు తప్ప ఇంకేవీ లేనట్లున్నాయి.  అమెరికా ప్రభుత్వం ఆదివాసీ తెగలకు కొంత భూమిని ఆయా తెగలకు కేటాయించింది కానీ ఆ భూభాగంలో స్వేచ్చగా తిరుగాడిన జనాన్ని రిజర్వేషన్ పేరిట ఒక ప్రాంతానికి పరిమితం చేసింది. కొన్ని తెగల విషయంలో తప్ప ఆ రిజర్వేషన్ ప్రాంతాలు చాలా వరకు బీడు భూములు లేదా ఎడారి ప్రాంతాలు.

అమెరికా చరిత్రలో న్యావహో తెగ ప్రజలకు ఒక విశిష్ట స్థానం ఉంది. తెల్లవాడి రాకతో ఎన్నో తెగలు పూర్తిగా హతమయిపోగా మరెన్నో తెగలు అలుపెరుగని పోరాటాలు చేశాయి. అమెరికా సైనికులను ముప్పుతిప్పలు పెట్టిన తెగల్లో న్యావహో తెగ ఒకటి. అయితే 1860 ల నాటికి దాదాపు అన్ని తెగలనూ నయాన్నో, భయాన్నో, మోసపుచ్చో రిజర్వేషన్లకు పరిమితం చేసింది అమెరికా ప్రభుత్వం. న్యావహో తెగ విషయంలోనైతే వారి ఆహార నిల్వలనూ, పంటలనూ, నివాస స్థలాలనూ ధ్వంసం చేసి ఆకలికి గురి చేసి సైన్యానికి దాసోహమయ్యేట్టు చేశారు. 1864 లో వసంత కాలంలో న్యావహో ప్రజలను వేల ఏళ్ల నుండి నివసిస్తున్న ప్రాంతం నుంచి 300 మైళ్ల దూరంలో వారికి కేటాయించిన రిజర్వేషన్ కు కాలినడకన తరలించింది అమెరికా ప్రభుత్వం. ఆ తరలింపుకు ముఖ్య కారణం న్యావహో ప్రజలు ఉంటున్న ప్రాంతంలో బంగారు దొరుకుతుందని ప్రభుత్వమూ, వ్యాపారులూ ఆశపడ్డారు.  న్యావహో ‘లాంగ్ వాక్’ లో దాదాపు 9000 మంది ప్రజలు తమకు ఏమాత్రం పరిచయం లేని ప్రాంతానికి తరలి వెళ్లారు. దారిలో కనీసం 200 మంది చనిపోయారు. వాళ్లు చేరుకున్న ప్రదేశంలో అప్పటికే ‘మెస్కలేరో అపాచీ’ తెగవాళ్లను తరలించారు. అంత మందికి తిండీ, బట్టా సమకూర్చేంత స్థాయిలో ఆ ప్రదేశం లేదు. దానికి తోడుగా మెస్కలేరో తెగా, న్యావహో తెగా శత్రు తెగలు. ఒక్కచోట ఉండడం వలన వాళ్ల మధ్య గొడవలు చెలరేగేవి. 1868 నాటికి పంటలు సరిగ్గ పండకపోవడం, వరదల కారణం అక్కడ బతకడం దుర్భరమైపోయింది. అక్కడి వాళ్లందరినీ ఓక్లహోమ రాష్ట్రానికి తరలించాలని ప్రయత్నాలు మొదలైనప్పుడు, తమను తమ పూర్వీకుల ప్రాంతానికి వెళ్లనివ్వమని న్యావహో తెగ నాయకుడు అమెరికా సైన్యాధికారి అయిన ‘విలియం తెకుంసే’కు నచ్చచెప్పాడు. ఇరువర్గాలకూ సానుకూలంగా ఉండేట్లు ఒప్పందాలు కుదుర్చుకున్నారు. ఆ అపరిచిత ప్రాంతానికి 50 విడి గుంపులుగా వచ్చిన న్యావహో ప్రజలు,  తమ ప్రాంతానికి తిరిగి వెళ్లేప్పుడు కలిసికట్టుగా తరలి వెళ్లిపోయారు. అమెరికా సైన్యానికి చిక్కకుండా దాక్కుని తమ ప్రాంతాన్ని వదిలి రాకుండా వున్న తమ న్యావహో ప్రజలను తిరిగి కలుసుకున్నారు. కొన్ని వందల మైళ్ళ దూరంలో ఉన్న రిజర్వేషన్ నుంచి తిరిగి తమ స్వంత భూభాగాన్ని చేరుకోగలిగిన ఒకే ఒక్క తెగ ఇదే.

న్యావహో ప్రజలు వెనక్కి వచ్చాక, శాంతియుతమైన సంబంధాలు కలిగి ఉండాలని అమెరికా ఆ తెగ ప్రజలతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది. ఆ ఒప్పందం ప్రకారం అమెరికా ప్రభుత్వం న్యావహో ప్రజలకు ‘సంరక్షకుడిగా’ వ్యవహరిస్తుంది. బదులుగా న్యావహో ప్రజలు తమకు కేటాయించిన భూమికి పరిమితమై ఉండాలి.

1940లో రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంలో, అగ్ర రాజ్యాలేవీ జపాన్, జర్మనీ దేశాల ముట్టడిని అడ్డుకోలేక పోతున్నప్పుడు అమెరికా ప్రభుత్వం న్యావహో ప్రజల సహాయం కోరింది. అమెరికా తన సైన్యానికి పంపే ఆదేశాలను జపాన్ సైన్యం తేలికగా డీకోడ్ చేసేది. అప్పటికి న్యావహో భాషకు లిపి లేదు. పదాలు కూడా ఉచ్చారణను బట్టి ఒకే పదం వేరు వేరు అర్థాలు సూచిస్తుంది. వినడానికి కూడా, పైపులోంచి బయటకు రాబోతున్న నీళ్ల శబ్దంలా ఉంటుంది. తమ ‘సంరక్షకుడికి’ సహాయం చెయ్యాలని న్యావహో తెగ నిర్ణయించుకుంది.

న్యావహో భాషలో పంపిన కోడ్ ను జపాన్ సైన్యం డీకోడ్ చెయ్యలేకపోయింది. ‘కోడ్ టాకర్స్ ‘ గానే కాకుండా యుద్ధ భూమిలో కూడా సాహసవంతంగా పోరాడారు. దాదాపు ఐదు వందలమంది న్యావహో యువకులు రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంలో పాల్గొన్నారు. యుద్ధం ముగింపునకు ముఖ్యమైన సంఘటన అయిన ఇవో జిమా ముట్టడి, న్యావహో కోడ్ టాకర్స్ లేకపోతే విజయవంతం అయ్యేది కాదని ఆ యూనిట్ లీడర్, హోవర్డ్ కానర్  అంటారు.

ఇందులో విరక్తిగా నవ్వు పుట్టించే విషయమేమిటంటే, యుద్ధంలో పాల్గొన్న ఎంతో మంది న్యావహో యువకులు అమెరికా ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసిన ‘బోర్డింగ్ స్కూల్స్ ‘ లో చదువుకున్నారు. అమెరికా ప్రభుత్వం ‘ఏకీకరణ’ పేరిట ఆదివాసీ పిల్లలను బలవంతంగా వాళ్ల ఇళ్ల నుంచి లాకెళ్లి ఈ బోర్డింగ్ స్కూల్స్ లో చేర్పించేవారు. ఆ పిల్లలు తమ మాతృభాష మాట్లాడకుండా కేవలం ఇంగ్లీషులో మాట్లాడాలని కట్టుదిట్టం చేశారు. తమ స్వంత భాషలో మాట్లాడితే, విపరీతంగా కొట్టడం, నోటిని సబ్బుతో కడిగించడం వంటి కృరమైన శిక్షలు విధించేవారు. అలాంటి ‘బోర్డిగ్ స్కూల్స్ ‘ ఏర్పాటు చేసిన ప్రభుత్వం, చివరికి ఆదివాసి భాష మీదే ఆధారపడవలసి వచ్చింది.

న్యావహో తెగ రిజర్వేషన్ ప్రాంతంలోకి రాగానే తోడేలు కనపడడమే విచిత్రంగా భయం గొలిపేదిగా అనిపించినా ఆ తరువాత ఎదురైన అనుభవానికి ఆ తోడెలు నన్ను సిద్ధం చేసినట్లుంది.

కొంత దూరం వెళ్లాక అక్కడక్కడ డబ్బాల్లాంటి ఇళ్లు కనిపించాయి. గాలి చెక్కిన ఎర్రని పర్వతాలూ, గుట్టల పక్కనే ఆ ఇళ్లు ఉన్నాయి. కొన్ని ఇళ్లు పాతబడిపోయి, ఒకవైపుకి ఒరిగిపోయి నివసించడానికి వీళ్లేకుండా ఉన్నా ఆ ఇళ్ల ముందు పాత కార్లు ఉన్నాయి. కొన్ని ఇళ్ల ముందు పిల్లలు కూడా ఆడుకుంటున్నారు.

అక్కడక్కడ నల్లని గుట్టలు కనిపించాయి. ఎర్ర దుమ్ములో పొట్టిగా పెరిగిన ఎడారి దుబ్బుల మధ్య ఒక్క మొక్క కూడా పెరగని ఆ నలుపు గుట్టలు వికృతంగా ఉన్నాయి. అవి బొగ్గు తవ్వకాల తరువాత  వదిలేసిన గుట్టల ఆనవాళ్లు. ఆ గుట్టల్లోంచి నీరు ఇంకి భూమి పొరల్లోని అక్విఫర్స్ కు చేరుకుంటాయి. నీళ్లు విషపూరితమౌతాయి. గనులూ, ఫ్యాక్టరీలు వంటివి అట్టడుగు వర్గాల ప్రజల మధ్య కట్టడానికి కారణం వారికి పోరాడే శక్తి ఉండదని బడా కంపెనీలు నమ్ముతాయని ఒక పర్యావరణ కార్యకర్త అన్నట్టు గుర్తు. ఈ మధ్య ‘నార్త్ డకోటా ఆక్సెస్ పైప్ లైన్ ‘ నిర్మాణం, మన జాదూగూడలో యురేనియం తవ్వకాలు, ఒడిస్సాలో ఆదివాసుల భూమిని ఆక్రమిస్తున్న మల్టి నేషనల్ కంపెనీలు దీనికి ఉదాహరణ.

మరో ఇరవై మైళ్లు ఏ జనసంచారం లేని రోడ్డు మీద ప్రయాణించిన తరువాత ‘ట్యూబా సిటీ’ చేరుకున్నాను.

‘తూవీ ట్రావెల్ సెంటర్’ అనే గ్యాస్ స్టేషన్, పక్కనే ఒక షాపు కనిపించగానే కారు లోపలికి పోనిచ్చి, షాపు పక్కన కారు పార్కు చేసి లోపలికి వెళ్లాను. అక్కడున్న మనుషులు తప్ప, షాపులోని వస్తువులూ, వాటిని అమర్చిన తీరూ అంతా మిగతా ఊర్లలోని దుకాణాల్లాగే ఉంది.

రెండు మంచి నీళ్ల బాటిల్లూ, కొన్ని అరటి పళ్లూ తీసుకుని కౌంటర్ దగ్గరికి వెళ్లాను. కౌంటర్లో అమ్మాయి బిల్ వేస్తూ నా ముఖంలోకి తేరిపారా చూసి చిర్నవ్వుతోనే అడిగింది, “రియల్ ఇండియన్ కదా మీరు?”  

నాకు చాలా అలవాటైన ప్రశ్న. ఇలాంటి ప్రయాణాలు చేసిన ప్రతిసారి కనీసం ఒక్కరి నుంచైనా నాకు ఎదురవతుంది. వాళ్లు నన్నూ, నేను వాళ్లనూ తెలుసుకోవడానికి, మా మధ్య తూర్పు, పడమర అనే సరిహద్దులను కరిగించేస్తుంది.

అవునని ఒప్పుకుంటూ నవ్వి, ఆమె ఏ తెగకు చెందిందో అడుగుదామని అనుకుంటుండగా ఆమె రిసీట్ చించుతూ, “రిసీట్ కావాలా’ అని అడిగింది.

మొదట ఒద్దని తల అడ్డంగా ఊపి, వెంటనే అన్నాను,”ఓ, రిసీట్ కావాలి. మీ ఊరొచ్చిన గుర్తుగా పెట్టుకుంటాను.”  

అంత వరకూ నవ్వుతూ ఉండిన ఆమె ముఖం గంభీరంగా మారిపోయింది. “వెళ్లిన ప్రతి చోటా ఇట్లాంటి గుర్తులు తీసుకెళ్తారా” అని అడిగింది.

ఆమెలో ఆ మార్పు నాకు ఆశ్చర్యం కలిగించింది.

“లేదు”, ఒప్పుకున్నాను, “మీ గురించి ఇంకా ఎక్కువ తెలుసుకోవాలని ఇలా ప్రయాణమై వచ్చాను.”

“మా గురించి ఏం తెలుసు మీకు?”

“ఎక్కువగా తెలీదు. మీదైన ‘లాంగ్ వాక్’ గురించీ, ‘కోడ్ టాకర్స్’ గురించీ తెలుసు. భూమినీ, సమస్తాన్నీ గౌరవిస్తారని తెలుసు. మీ గురించీ, మీ సంస్కృతి గురించీ మా వాళ్లకు చెప్పాలన్నది నా ఉద్దేశం. మీ గురించి ఏ పుస్తకాల్లోనో చదవడం కంటే నాకు నేనే తెలుసుకోవాలని వచ్చాను.”

“లీత్సో తెలుసా?”

“తెలుసు” నాకు తెలిసిన న్యావహో గాధ ఆమెకు చెప్పాను. “లీత్సో భూమి లోపల ఉన్నంత వరకూ అంతా బాగానే ఉంటుంది కదూ?”  

ఆమె అసహనంగా కదిలింది, ” లీత్సో బయటపడి ఎన్నో ఏళ్లయింది.”  

“అంటే?”

” లీత్సో ఇప్పుడు మా నీళ్లల్లో, మా పంటల్లో, మా పశువుల్లో, మా ఇళ్లల్లో, మాలో, మా భావి తరాల్లో ఉంది.”

ఒక్కసారిగా భూమి కంపించినట్లయింది.  “యురేనియం!” అని మాత్రమే అనగలిగాను. రేడియో యాక్టివ్ అయిపోయిన నేల, నీళ్లు, పశువులు, మనుషుల గురించిన ‘పీటర్ లఫార్జ్’  రాసి, పాడిన పాట ‘రేడియో ఆక్టివ్ ఎస్కిమో’ గుర్తొచ్చింది.

“అవును. ఆ పెనుభూతం పేరు మా భాషలో లీత్సో, ప్రపంచానికి యురేనియం. ”

నా వెనకాల ఇంకో కస్టమర్ వచ్చేసరికి ఆమెకు ధన్యవాదాలు తెలిపి దుకాణం బయటకు నడిచాను.

లీత్సో గాధ తెలిసినా ఆ కథకూ, న్యావహో రిజర్వేషన్లో జరిగిన, జరుగుతున్న దారుణాలకూ లింక్ పెట్టలేక పోయాను. అక్కడే ఆగి ఆమెతో ఇంకాస్త మాట్లాడాలని అనిపించింది కానీ అప్పటికే మధ్యాహ్నం మూడయ్యింది. ఆ రోజుకి నా గమ్యస్థానం ఇంకా ఐదు గంటల దూరంలో ఉంది.

కొండా కోనల మధ్య రోడ్డు ఎలా ఉంటుందో తెలీదు. రిజర్వేషన్లలో చాలాచోట్ల ఒక విచిత్రమైన పరిస్థితి ఎదురవుతుంది. ఏదైనా చిన్న ఊర్లోకి ఎంటర్ అయే ముందు దాకా రోడ్డు బాగానే ఉంటుంది. ఊరి గుండా వెళ్తున్నప్పుడు మాత్రం రోడ్డు మీద విపరీతమైన గతుకులుంటాయి. టైర్ పంక్చర్ అవుతుందేమో అనిపిస్తుంది. కనీసం మూడు గంటల్లో రిజర్వేషన్ దాటకపోతే ఆ తరువాత మెదడులో ఓ మూల గుచ్చుకునే భయాన్ని భరించడం కష్టమనిపించింది. ‘ట్యూబా సిటీ’ దాటగానే కార్లు పలుచనయ్యాయి. ఓ పది మైళ్ల లోపల రోడ్డు అంతా నాదే అయిపోయింది. కారును వేగంగా పోనిచ్చాను. నీలాకాశంలో మసక చంద్రుడు రాళ్ల గుట్టల తలల మీద పింఛంలా ఉన్నాడు. అక్కడక్కడ రోడ్డు గుట్టలెక్కుతూ, మలుపులు తిరుగుతూ, లోయల్లోకి తొంగి చూస్తోంది. గుట్ట ఎక్కినప్పుడు దూరాన విసిరేసినట్లున్న ఇళ్లు కనిపిస్తున్నాయి. అంతటి ఆలోచనల్లోనూ మనసును తొలుస్తూనే ఉంది లీత్సో.

న్యావహో భాషలో పెనుభూతాన్ని ‘నీయా’ అని అంటారు.  నీయాను అదుపులో పెట్టాలంటే దాన్ని అర్థం చేసుకుని దానికి ఒక పేరు పెట్టాలన్నది వారి నమ్మకం. పసుపు పొడి భూతాన్ని లీత్సో అని పేరు పెట్టారు. ఇంతకీ లీత్సో అంటే ‘మనుగడుకు అడ్డు పడేది’ అని అర్థం.

సూర్యుడు పడమటింట పూర్తిగా మునిగిపోయాడు. మసక వెల్తురులో ‘గ్యాలప్’ అనే ఊరి దగ్గరికి వచ్చాక, ఇకపై చీకటిలోనే ప్రయాణించాల్సి ఉంటుందని తేలిపోయింది. కాలాన్ని తరమడం ఆపి, రహదారి పక్కగా ఉన్న గ్యాస్ స్టేషన్ లోకి కారును మళ్లించాను. అక్కడున్న షాపు పక్కన కారు ఆపవచ్చో లేదో అర్థం కాలేదు. పక్కనే ఒక పెద్దాయనను అడిగాను. ఆయన నవ్వేసి, “ఇక్కడ మరీ ఎక్కువ కార్లు రావు. ఈ పక్కన ఆపుకోవచ్చు” అంటూ గులకరాళ్లు పరచి ఉన్న ఒక చోటును చూపించాడు. కారు పార్కు చేసి షాపులోకి నడిచాను.

ఏం కొనాల్సిన అవసరం లేదు గానీ, ఎవరితోనైనా మాట్లాడొచ్చని అనిపించింది. షాపులో ఒక పది పన్నెండేళ్ల అమ్మాయి ఒక కీ చైయిన్ బొమ్మను కొనిపించమని వాళ్ల అమ్మ దగ్గర మారాం చేస్తోంది. ఇంకో ఇద్దరు చిన్న పిల్లలు ఆమె పక్కనే ఉన్నారు. ‘‘ఖరీదు ఎక్కువ ఉండొచ్చు. వద్దు” అని ఆమె అన్నది. “ఇప్పుడిప్పుడే ఇంకేమీ అడగను. ఇదొక్కటి కొనివ్వు” అని బతిమాలింది ఆ అమ్మాయి. తల్లి ఏం సమాధానం చెప్పకుండా బయటకు నడిచింది. ఆ అమ్మాయి ఆ బొమ్మను అక్కడే పెట్టేసి వెళ్లిపోయింది. నిజానికి ఐదు డాలర్ల కంటే ఎక్కువ ఖరీదు చెయ్యదు ఆ బొమ్మ. ఆ బొమ్మను కొనివ్వాలని అనిపించింది. దాన్ని చేతిలోకి తీసుకున్నాను కూడా. కానీ తల్లీ కూతుళ్ల మధ్యకు వెళ్లకూడదనిపించింది. ఎంత కష్టం అనిపించినా తన కూతురికి ఒక పాఠం నేర్పించడంలో భాగమయ్యుండొచ్చు. అలా కాకపోయినా ఆ పాప ముందు తల్లిని తక్కువ చేసినట్లు అవుతుందని అనిపించింది. ఇక అక్కడ ఉండ బుద్ధి కాక బయటకు నడిచాను.

ఇంతకు ముందు నన్ను పలకరించిన పెద్దాయన తలుపు దగ్గరే నిలబడి నన్ను చూస్తున్నాడు. “మంచి పని చేశారు. బొమ్మను కొనిస్తారనే అనుకున్నాను.” నన్ను ఆయన అలా చదివెయ్యడం వింతగా అనిపించింది.

“మీతో కాసేపు మాట్లాడొచ్చా?” గుండె వేగంగా కొట్టుకుంటుండగా అడిగాను. ఆయన నన్ను విచిత్రంగా చూశాడు.

“ఇటు వైపు నా రోడ్ ట్రిప్ లా బయల్దేరాను కానీ, ‘ట్యూబా సిటీ’లో ఒక అమ్మాయితో మాట్లాడాక నా ఆలోచనలే మారిపోయాయి. ఈ ప్రాంతం గురించి, అంటే మీ గురించి ఇంకా తెలుసుకోవలసింది చాలా ఉంది.” అని అన్నాను.

“తెలుసుకుని ఏం చేస్తారు?” నా కళ్లలోకి సూటిగా చూస్తూ అడిగాడాయన, పక్కనే ఉన్న బెంచీ వైపు ‘కూర్చుందామని’ సైగ చేస్తూ.

ఏం చెప్పాలో తోచలేదు. అవును, తెలుసుకుని ఏం చేస్తాను? పర్యావరణం గురించిన ప్రొటెస్ట్ మార్చుల్లో పాల్గొంటానా? నేను తెలుసుకున్నది నలుగురితో పంచుకునేందుకు వ్యాసాలూ, కథలూ రాస్తానా? ఏమో! ఏం చేస్తానో తెలీదు. ఎక్కడి నుంచో వచ్చి ఈ దేశంలో స్థిరపడ్డ నాకు ఈ భూమికి చెందిన మూలవాసుల గురించి కొంతైనా తెలుసుకోవడం అవసరం అనిపించింది. ఆయనతో అదే అన్నాను.

“సరే. ఏం తెలుసుకోవాలి మీరు?”

“మిమ్మల్ని బాధ పెట్టే విషయమే. యురేనియం గురించి చెప్పండి. అంటే, రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం నుంచి…”

కొన్ని క్షణాలు ఆలోచనలు కూడదీసుకుంటున్నట్లు ఆగాడాయన, “రెండవ ప్రపంచ యుద్ధకాలంలో మా రిజర్వేషన్లో ‘వెనేడియమ్ ‘ అనే ఖనిజం కోసం తవ్వకాలు జరపనివ్వాలని మా నాయకులను ప్రభుత్వం అడిగింది. ఈ ఖనిజాన్ని స్టీలుతో కలిపి యుద్ధనౌకలకు గట్టి కవచాలను తయారు చేస్తారన్న విషయం అప్పటికే మావాళ్లకు తెలుసు. మా సంరక్షుడికి మరోసారి సహాయం చెయ్యాలని నిర్ణయించుకుని ‘వెనేడియం’ తవ్వకాలకు అంగీకారం తెలిపాం. నాలుగు వందలమంది యువకులు పరాయి గడ్డమీద యుద్ధానికి వెళ్తే, మా స్వంత నేల మీద ఎన్నో వందల మంది ‘వెనేడియం’ గనుల్లోకి వెళ్లారు. మా ‘సంరక్షకుడు’ మాకు చెప్పకుండా దాచిన విషయమేమిటంటే, ‘వెనేడియం’ తో పాటు అదే రాళ్లల్లో ఉండే యురేనియం మీద కూడా వాళ్ల దృష్టి ఉందని. యురేనియం పేరు చెబితే మా జనం భయపడతారని కాదు. యురేనియం గురించి అప్పటికి మాకు ఏమీ తెలీదు. కానీ ‘సంరక్షకుడి’కి తెలుసు. యురేనియం వల్ల కలిగే ఆరోగ్య సమస్యల గురించీ, పర్యావరణ కాలుష్యం గురించీ అమెరికా ప్రభుత్వానికీ, తవ్వకాలు జరపడానికి ముందుకు వచ్చిన కంపెనీలకూ మంచి అవగాహన అప్పటికే ఉంది.

హిరోషిమా, నాగసాకి నగరాల మీద ఆటం బాంబులు వేసి యుద్ధం గెలిచిన తరువాత మరో రకమైన యుద్ధ మొదలైంది. అదే, రెండు అగ్ర రాజ్యాల మధ్య దశాబ్దాల కొద్దీ జరిగిన ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం, మారణాయుధాల కోసం పరుగు పందెం.

అప్పట్నుంచి యురేనియం కోసం బహిరంగంగానే తవ్వకాలు జరగడం మొదలయ్యింది. ఈ నేల గురించి బాగా తెలిసిన మావాళ్లకు యురేనియం ఎక్కడెక్కడ దొరుకుతుందో చూపెడితే డబ్బులు ఇస్తామని ఎర చూపారు. ఇంతకీ యురేనియం ఉన్న ప్రదేశాలను కనుక్కున వాళ్లకు, ఆ ప్రైజ్ డబ్బులు ఇవ్వలేదు గానీ వాళ్లకు గనుల్లో పర్మనెంట్ ఉద్యోగాలైతే ఇచ్చారు. ఎన్నో ఇతర తెగలు ఆదాయం కోసం ‘కసీనో’ల మీదా, ‘గాంబ్లింగ్’ మీద ఆధారపడతాయి. కానీ ఆ కాలంలో న్యావహో రిజర్వేషన్లో కసీనోలు లేవు. న్యావహో ప్రజలు జీవిక కోసం ఎక్కువగా తమ నేల మీదే ఆధారపడేవారు. మొక్కజొన్న, బీన్స్ లాంటి పంటలు పండించుకోవడం, గొర్రెల పెంపకం మీద ఆధారపడేవాళ్లం. చాలామంది రైలు పట్టాలు వేసే పని మీదా, నగరాల్లో పని మీదా ఎంతో దూరం ప్రయాణించేవాళ్లు. ప్రభుత్వ ‘యురేనియం’ దాహానికి తవ్వకాలు ముమ్మరంగా మొదలయ్యేటప్పటికి తమ కుటుంబంతో కలిసి ఉంటూ డబ్బులు కూడా బాగా వచ్చే గనిలో పనిని సంతోషంతో ఆహ్వానించాం.”

“మరి వందల ఏళ్ల కొద్దీ పెద్దవాళ్లు ‘లీత్సో’  గురించి భావితరాలకు చెప్తూనే ఉన్నారు కదా. ఇప్పుడెందుకు మీ వాళ్లెవరూ ప్రజలను హెచ్చరించలేదు?”

“కొంతమంది పెద్దలు ఆ తవ్వకాలను మొదట్లోనే అడ్డుకోవడానికి ప్రయత్నించారు. కానీ వారిని ఎవరూ పట్టించుకోలేదు. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంలో కొత్త ప్రపంచం పరిచయమైన ఎంతో మంది యువకుల మాటలనూ, ‘సంరక్షకుడి’ మాటలనూ, కంపెనీల మాయ మాటలనూ నమ్మిన ఎంతోమంది యువకులు ‘లీత్సో’ ఒక గాధ మాత్రమేనని కొట్టిపడేసారు. తవ్వకాల వల్ల తమ భూమికి నష్టం వాటిల్లుతుందేమోనని అనుమానించిన కొంతమందిని కూడా “భూమిని ఏ స్థితిలో తీసుకున్నారో అదే స్థితిలో తిరిగి ఇస్తామ”ని కంపెనీలూ, ప్రభుత్వమూ మాట ఇచ్చిన తరువాత తవ్వకాలు జరగకుండా ఆపడానికి మా వాళ్లకు ఎలాంటి కారణాలూ కనిపించలేదు.

1940ల్లో మొదలై 1980ల దాకా 1000 కి పైగా ‘యురేనియం’ గనులు ‘రిజర్వేషన్’ అంతటా ఏర్పడ్డాయి. దాదాపు ఐదు వేలమంది న్యావహో జనం ఆ గనుల్లో పని చేశారు. వెసులుబాటుగా ఉంటుందని ఎంతో మంది తమ కుటుంబాలని తాము పని చేసే గనుల దగ్గరికి తరలించారు. 1960ల దాకా గని కార్మికులకు సరైన రక్షణ పరికరాలు గానీ, దుస్తులు గానీ ఉండేవి కాదు. రేడియేషన్ గురించి ఏమాత్రం అవగాహన లేని ఆ కార్మికులు దుమ్ముపట్టిన దుస్తులూ, బూట్లతోనే ఇళ్లకు వెళ్లేవారు. ఇళ్ల దగ్గర వారి భార్యలు ఆ దుస్తులను ఇతర దుస్తులతో కలిపి ఉతికేసేవారు. పిల్లలు గనుల బయటే ఆడుకునేవారు. ‘టైలింగ్ పాండ్ల’లో ఈతలు కొట్టేవారు. వాళ్లు పెంచుకునే గొర్రెలను ఆ చుట్టు పక్కలే మేతకు తీసుకెళ్లేవారు.

గని పనిలో పేల్చినప్పుడు ముక్కలైన రాళ్లతో ఇళ్లు కూడా కట్టుకున్నారు. మట్టిలో కలిసిన పసుపు పొడిని మంచి సిమెంటులా తయారు చేసుకుని, ఇళ్లల్లో నేలను చదునుగా, నున్నగా చేసుకోవడానికి ఎన్నో ఇళ్లల్లో ఉపయోగించారు. గనులకు దూరాన ఉంటున్న తమ బంధువుల కోసం కూడా ఆ రాళ్లనూ, మట్టినీ ట్రక్కుల్లో తోలుకెళ్లారు.

తవ్వకాలకు పూర్వం, మా జనంలో ‘క్యాన్సర్’ రోగాలు ఉండేవి కాదు. అదొక మెడికల్ మిరకిల్ అని రిసెర్చర్లూ, డాక్టర్లూ భావించేవారు. ‘యురేనియం’ తవ్వకాలు మొదలైన పదేళ్లకు పరిస్థితి తారుమారైంది. ఎంతో మంది గని కార్మికులు కడుపు నొప్పితో బాధ పడుతూ చనిపోవడం మొదలైంది. మాలో ఒక అలవాటు, ఒక ‘సంస్కృతిలా’ ఉంది. అదే గంభీరత! నోటిలోంచి వచ్చే ప్రతి మాటా అత్వవసరమైనదై ఉండాలనీ, బాధలు చెప్పుకోకూడదనీ అనుకుంటాం. ఎంతోమంది అలా మౌనంగా బాధ భరిస్తూ, తమ బాధకు కారణాలు తెలీకుండానే చనిపోయారు.

కొన్నేళ్ల తరువాత భర్తలను పొగొట్టుకున్న భార్యలు కొంతమంది చుట్టుపక్కల మగవారు ఎక్కువ సంఖ్యలో చనిపోవడాన్ని గమనించి అప్పుడు మాట్లాడుకోవడం మొదలుపెట్టారు. చాలామంది కడుపునొప్పితోనో, శ్వాసకోస వ్యాధులతోనో చనిపోయారని ఆ సంభాషణల ద్వారా తెలుసుకున్నారు. ఆ కడుపునొప్పికి కారణం కడుపులో వచ్చిన  కాన్సర్ అని వారికి త్వరలోనే అర్థమయింది. మరికొంత మంది ఊపిరితిత్తుల క్యాన్సర్ బారిన పడి చనిపోయారని తెలుసుకున్నారు.

కొంతమంది పిల్లలు అంగవైకల్యంతో పుట్టడమో, మొదట సరిగ్గానే పుట్టి కొన్నేళ్లలోనే కాళ్లూ చేతులూ వంకర్లు తిరిగిపోవడమో  మొదలయ్యింది. ఆ పరిణామాన్ని మొదట చూసిన డాక్టర్లకు ఏ జరుగుతోందో అంతు బట్టక, అది మా న్యావహో తెగకు సంబంధించిన వ్యాధి అని నిర్ధారించి, దానికి ‘న్యావహో న్యూరోపతి’ అనే పేరు కూడా పెట్టేశారు. అయితే కొన్ని సంవత్సరాలకు తేలిన విషయమేమిటంటే గర్భవతులైన ఆడవారు గొర్రెలను మేతకు తోలుకెళ్లినప్పుడో, మరో పని మీదనో ఇంటికి దూరంగా వెళ్లినప్పుడు దాహమేస్తే, తరతరాలుగా మా పూర్వీకులు చేసినట్లే, నీటిగుంటల్లో దొరికిన వాన నీటిని తాగారు. నీటి గుంటలు ఇంతకు ముందు ఎంతో అరుదుగా కనిపించేవి. గనులకోసం జరిగిన పేలుళ్ల వలన భూమిలో ఎక్కడబడితే అక్కడ గుంతలు ఏర్పడి వాన నీరు నిలువ వుండడం మొదలైంది. ఆ కొత్తదనాన్ని ఏమాత్రం సందేహించని ఆ మహిళలు తాము ఆ నీళ్లను తాగడంతో పాటు, గొర్రెలకూ ఆ నీళ్లు తాగించారు. అయితే ఆ నీళ్లు యురేనియంతో కలుషితమైన నీళ్లు. కొత్తగా పుట్టిన గొర్రె పిల్లలు గుడ్డిగానో, ఒక కాలు లేకుండానో పుడితే గాలి సోకిందేమోనని   షామాన్ తో ఆ గొర్రెలకు ‘సీడర్ పొగ’ పట్టించడం లాంటి పూజలు చేశారు గానీ ఆ నీళ్లను అనుమానించలేదు.

1979లో జులై నెలలో ఒకరోజు తెల్లవారు ఝామున ఇక్కడికి దగ్గర్లోని ‘చర్చ్ రాక్’ అనే ఊరి జనం వరద శబ్దానికి మేలుకున్నారు. ఉత్తరాన ఎక్కడో పెద్ద వర్షం పడడం వల్ల ఊరికి పక్కనే ఉన్న ‘పుఎర్కో’ నది నిండి వరద వస్తోందని  అనుకున్నారు. కానీ ఈ వరదలో వాన ప్రమేయం లేదు. ‘యునైటెడ్ న్యూక్లియర్’ అనే కంపెనీ ఏర్పరచిన డ్యాముకు పెద్ద గండి పడి, దాదాపు 90 మిలియన్ గాలన్ల రేడియో ఆక్టివ్ ద్రవం టైలింగ్ పాండ్ లోంచి బయటపడి ‘పుయెర్కో’ నదిలో కలిసింది. ఆ నీరు పారినంత మేరా పంట పొలాల్లో  తెల్లగా పేరుకుపోయింది. పశువులు చచ్చిపోయాయి. దాదాపు యాభై మైళ్ల దిగువ దాకా రేడియేషన్ తరంగాల ప్రభావం కనిపించింది. ‘పెన్సిల్వేనియా’ రాష్టృంలోని ‘త్రీ మైల్ న్యూక్లియర్ రియాక్టరు’ తృటిలో తప్పించుకున్న ప్రమాదం గురించి మీరు వినే ఉంటారు. ప్రపంచానికీ, అమెరికా సామాన్య జనానికీ దాని గురించి కొంచెమైనా తెలుసు గానీ, ఈ పెనుప్రమాదం గురించి ఎవరికీ తెలీయదు. ప్రమాదం సంభవించిన వెంటనే ఆ నీళ్లు తాగకూడదని ‘చర్చ్ రాక్’ ప్రాంత ప్రజలకు ప్రభుత్వం హెచ్చరికలు పంపింది కానీ, ప్రజలకు తగినంత మంచి నీటిని సరఫరా చెయ్యలేదు. ఆ ప్రమాదం జరిగిన కొన్నాళ్లకు కొంతమంది పిల్లల్లో రేడియేషన్ ప్రభావం ఉందేమోనని పరీక్షించారు కానీ, వాళ్లను తిరిగి పరీక్షించలేదు. రేడియేషన్ ప్రభావం కొన్నాళ్లకో, కొన్నేళ్లకో గానీ కనిపించదు.

ఘోర ప్రమాదం జరిగిన రెండేళ్లకు అక్కడి యురేనియం గనిని మూసివేశారు. మూసివేతకు ఆ ప్రమాదం కారణం కాదు. అమెరికా ప్రభుత్వం దగ్గర యురేనియం నిలువలు ఎక్కువైపోయి, తదుపరి తవ్వకాల అవసరం లేకపోయింది. అలా ఎన్నో గనుల్లో తవ్వకాలు ఆగిపోయాయి. తవ్వకాలు ఆగిపోయాయంటే, గనులను మూసివేశారని అనుకుంటారేమో! మూసివేయకుండా పనిని ఎక్కడికక్కడ ఆపి వేసారు. అట్లా వదిలేయబడిన గనులు  500 కు పైగా మా రిజర్వేషన్ లో ఉన్నాయి.”

“మీ న్యావహో ప్రజలు రేడియేషన్ ప్రభావానికి గురైనంతగా హోపీ ప్రజలు గురవలేదు. ఎందువల్ల? లేక నేను విన్నది సరైనది కాదా?”

“మీరు సరిగ్గానే విన్నారు. యురేనియం తవ్వకాల కోసం ప్రభుత్వం హోపీ తెగను కూడా అడిగింది. కానీ వాళ్లు అందుకు వప్పుకోలేదు. నేల తల్లి మీద మాకంటే వాళ్లకు ఎక్కవ ప్రేమ ఉన్నట్లుంది. కానీ వాళ్ల గాలీ, నీరూ పరిశుద్ధంగా ఏమీ లేవు. మా దురాశ వాళ్లను కూడా కష్ట పెట్టింది. మీరు ఈ దారిలో వస్తున్నప్పుడు చూసి ఉండవచ్చు. ఇక్కడంతా దుమ్మూ, మట్టి దిబ్బలూ, చిన్ని పొదలు ఎక్కువ. రేడియేషన్ నిండిన గాలీ, దుమ్మూ వాళ్ల వైపు కూడా వెళ్లింది. రేడియేషన్ ప్రభావం వాళ్ల మీద కూడా కొంత ఉంది.”

“ఇన్ని క్యాన్సర్, న్యూరోపతి మరణాలూ, అంగ వైకల్యం లాంటి సమస్యలు అన్నీ రేడియేషన్ ప్రభావం వలన అని తేలినప్పుడు గని కంపెనీలూ, ప్రభుత్వం గని కార్మికులకు డబ్బు చెల్లించింది కదా?”

“కొంత మందికి డబ్బు అందింది. కానీ గని కార్మికులకు మాత్రమే. ఆ కార్మికులతో కలిసి ఉండిన కుటుంబ సభ్యుల్లో కూడా క్యాన్సర్, రెస్పిరేటరీ ఫెయిల్యూర్ లాంటి రోగాల బారిన పడ్డారు. వాళ్ల మాటేమిటి? గని కార్మికులకు కూడా అందరికీ కాంపెన్సేషన్ అందలేదు. ఇక కంపెనీలైతే కొన్ని మూతబడి నామరూపాలను మార్చుకునో, ఇతర కంపెనీలలో కలిసిపోయి కొత్త కంపెనీలుగా అవతారమెత్తాయి. కొన్ని కంపెనీలు దివాళా ఎత్తేసాయి.”

“ఈ ప్రాంతాన్ని చూస్తుంటే ఇండియాలో మా ఊరు గుర్తొస్తోంది. అక్కడంతా ఎర్ర దుమ్ము. పంటలు పండుతాయి కానీ అక్కడంతా పేద రైతులూ, నిరుపేద రైతు కూలీలే ఎక్కువ. ఎడారిలా అనిపిస్తుంది. ఇక్కడ మీకు నీళ్లు బాగానే దొరుకుతాయా?”

“గనులకు ముందు కూడా కొంచెం నీటి కొరత ఉండేది. కానీ వాన నీటి గుంటల ద్వారా, వాగుల ద్వారా ఎలాగోలా అందరికీ నీళ్లు దొరికేవి. బొగ్గు, యురేనియం లాంటి గనుల కోసం, వాటిని ప్రాసెస్ చేసే ప్లాంట్ల కోసం మాకు దొరికే కొద్ది నీటిని కూడా తరలించారు. ఇక మిగిలిన నీళ్లు రేడియేషన్ తో కలుషితమయ్యాయి. నీళ్లు పట్టుకోవడానికి మైళ్ల కొద్దీ ప్రయాణించాల్సిన అవసరం చాలా మందికి ఉంది. ఒక కుటుంబం మొత్తం రోజుకు ఓ పది గాలన్ల నీళ్లు మాత్రమే ఉపయోగించాల్సిన అవస్థ మా రిజర్వేషన్లో చాలా మందికే ఉంది. రేడియేషన్ నీళ్ల వల్లా, నల్లగా మారిన నీళ్ల వల్లా కొన్ని స్కూల్స్ ఇప్పటికీ మూతపడుతున్నాయి.”

“ఈ ప్రశ్నలతో మిమ్మల్ని కష్టపెట్టాను. క్షమించాలి.”

“మా న్యావహో తెగకు మరో స్వభావం ఉంది. రెజిలియన్స్ మా స్వభావాల్లో ఇమిడిపోయింది. ఎన్నో అడ్డంకులను దాటుకుని ఇక్కడి దాకా వచ్చాం. ఇంకా ఎన్ని అడ్డంకులున్నా మా మనుగడ సాగిపోతూనే ఉంటుంది. ఇంకో విషయం ఇక్కడ మళ్లీ కొత్తరకం యురేనియం తవ్వకాలు మొదలుపెట్టాలని చూస్తున్నారు తెలుసా?” బెంచీ మీద నుంచి లేస్తూ అడిగారాయన.

“లీచ్ మైనింగ్?” నేను కూడా లేచాను.

“అవును. ఉన్న కొద్ది ఆక్సిజనూ, ‘సోడియం బైకార్బొనేట్ నూ కలిపిన నీళ్లను కొన్ని వేల అడుగుల లోతు భూమిలోకి పంపి, యురేనియం కలిసి ఉన్న ద్రావకాన్ని బయటకు తోడుతారట. ఇది చాలా సురక్షితమైన ప్రాసెస్ అని మమ్మల్ని మభ్య పెట్టాలని చూస్తున్నారు. ముందు ఇప్పటి దాక నాశనం చేసిన భూమిని సరి చెయ్యండి అని మేం గట్టిగా చెప్తున్నాం. మా తెగ నాయకత్వం కూడా ఇదే మాటమీద పట్టుదలతో ఉంది. ఎప్పుడైనా అసహాయంగా అనిపిస్తుంది కానీ, ప్రభుత్వం మీద ఒత్తిడి తెచ్చి రేడియేషన్ తో నిండిన ఇళ్లను పెకిలించి కొత్తవాటిని కట్టించుకున్నాం. మా పోరాటాలతో కొంతమందికైనా కాంపెన్సేషన్ వచ్చింది. ఈ కొన్ని విజయాలతోనే ఉత్సాహంగా ఉన్నాం. పోరాటం చెయ్యాల్సిన అవసరం ఇంకా చాలా ఉంది. కంపెనీలూ, ప్రభుత్వమూ మాలోంచి ఇంకా ఎంత ప్రాణాన్ని పిండుకోవాలా అని చూస్తున్నారు. మేమూ, మా ముందు తరాలూ వీళ్ల నుంచి జాగ్రత్తగా ఉండాలి. లీత్సోను బయటకు రప్పించాం. మా అజాగ్రత్తకు ఫలితాలను ఇంకొన్ని తరాల దాకా భరించాల్సిందే.”

నాతో అంత సమయం గడిపినందుకు ఆయనకు ధన్యవాదాలు తెలుపుకుని బయల్దేరాను.

చీకట్లో కారు లైట్ల వెళుతురులో ముందున్న రోడ్డు మాత్రమే కనిపిస్తోంది. రోడ్డుకు ఇరువైపులా గుట్టలూ, పొదలు కనిపించడంలేదు గానీ వాటి ఉనికి తెలుస్తూనే ఉంది. ‘చర్చ్ రాక్’ ను దాటాక హఠాత్తుగా ట్రాఫిక్ ఎక్కువైంది. న్యూ మెక్సికో రాష్టృంలోని అల్బుకర్కీ నగర శివార్లలో ఉన్న హోటల్లో ఆ రాత్రి గడిపి, పొద్దున్నే లేచి ఆ ప్రయాణంలో చివరి మజిలీ అయిన మెస్కలెరో నగరం వైపు బయల్దేరాను.

మెస్కలెరోలో ఆగలేక పోయాను. ఏదో ఉత్సవం జరుగుతున్నట్లుగా ఉందక్కడ. అక్కడికి వెళ్లాక తెలిసింది, ఐస్ స్కేటింగ్ రిజార్ట్ అది. మెసలేరో అపాచీలను మరోసారి వచ్చినప్పుడు కలవాలని నిర్ణయం తీసుకుంటూ టెక్సస్ రాష్టృంలోని ఎల్ పాసో నగరం వైపు బయల్దేరాను.

సగం దూరం రాగానే అలమగోర్దో నగరం కనిపించింది. ఆ నగరం చుట్టు పక్కలే మొట్టమొదటి ఆటం బాంబును పరీక్షించారు. ఆ ఆటంబాంబుకూ, హిరోషిమా నాగసాకీల మీద వేసిన ఆటంబాంబులకు ముడిసరుకైన యురేనియం న్యావహో గనులనుంచి వచ్చిందే. నిన్న మాట్లాడిన పెద్దాయన అన్న చివరి మాటలు గుర్తొచ్చాయి, “ఆటం బాంబు ప్రభావం జపాన్ ప్రజల మీద హఠాత్తుగా వచ్చి పడితే,  స్లో పాయిజన్ లాగా కొన్ని దశాబ్దాలుగా మమ్మల్ని నాశనం చేస్తోంది.”

*

 

లీత్సో తన పొడవాటి టెంటకిల్స్ తో భారత దేశాన్నీ కూడా ఉక్కిరిబిక్కిరి చేస్తోంది. జాదూగూడలో ‘టైలింగ్ పాండ్స్’కు గండి పడి నీళ్లు బయటపడి, రేడియేషన్ బారిన పడిన ఎన్నో కేసులు చూసిన తరువాత కూడా, కడప జిల్లా తుమ్మలపల్లిలో మరో యురేనియం గనినీ, ప్రాసెసింగ్ యూనిట్ నూ 2012లో ప్రారంభించారు. ఈ మధ్యే టైలింగ్ నీరు చుట్టుపక్కల ఉన్న కొన్ని పొలాల్లోకి పారి తెల్ల లవణాలతో నిండిన నీరు చాళ్లు చాళ్లుగా ఎర్ర మట్టిలో కలుస్తోంది. కొన్ని పశువులు చనిపోయాయి. చుట్టు పక్కల ఊరి ప్రజలకు తల నొప్పులూ, శరీరమంతా కాలిన గుర్తులు కనిపిస్తున్నాయి. పంటలు కూడా సరిగ్గా పండడంలేదు. అరటి తోటల్లో ఎన్నో అరటి మొక్కలు ఎదుగుదల లేకుండా చిన్న మొక్కలుగానో, ఎండిపోవడమో జరుగుతోంది. అప్పులు చేసి పంటలు వేసుకున్న రైతులు ఏం చెయ్యాలో దిక్కు తోచని పరిస్థితుల్లో ఉన్నారు. తుమ్మలపల్లి చుట్టూ కొన్ని పదుల మైళ్ల దూరంలోనే ప్రొద్దుటూరూ, పులివెందుల వంటి కొన్ని ముఖ్య పట్టణాలు ఉన్నాయి. యురేనియం గనులు దూరంలో ఉన్నాయని ఈ పట్టణాల్లో ప్రజలు ధైర్యంగానే ఉండవచ్చు. ఇక్కడ గాలి దుమారాలు ఎక్కువ. ఒకచోట ఆవిరి నింపుకున్న మేఘాలు మరో చోట వర్షిస్తాయి. గాలికీ, నీటికీ, మేఘాలకూ యాభై మైళ్ల ప్రయాణం ఓ లెక్క కాదు. ప్రపంచీకరణకైతే భూమి చుట్టు కొలత కూడా లెక్క కాదు.  రేడియేషన్ ప్రభావంలో ఉన్న పొలాల్లో పండిన పంటలు ప్రపంచంలో ఏ మూలకైనా వెళ్లవచ్చు. మన చుట్టుపక్కల ఉన్న గనులనే కాదు, ప్రపంచంలో ఎక్కడా ఈ తవ్వకాలు జరగకుండా ఆపాల్సిన బాధ్యత మనందరి మీదా ఉన్నది.

ఒక్క యురేనియం మైనింగ్ అనే కాదు. మన తిండీ, బట్టా, నీడకు అవసరమైన వాటినన్నింటినీ భూమి మనకు ఇవ్వగలదు. ఈ భూమికి తెలిసింది ఇచ్చుకోవడం. కేవలం పుచ్చుకోవడం తెలిసిన మనం మనతో పాటు ఈ భూమినే సర్వనాశనం చేస్తున్నాం. న్యావహో తెగ సభ్యుడూ, యురేనియం మైనింగ్ కు వ్యతిరేకంగా పోరాడుతున్న ‘ క్లీ బెనెల్లి’ (Klee Benally) అన్నట్లు, ప్రకృతితో యుద్ధంలో ఎవరు విజేత అన్న ప్రశ్న మనందరం వేసుకోవాలి. ఆ ప్రశ్నకు జవాబు మనకు తెలిసిందే!!!

–  కొడిదెల మమత

కొడిదెల మమత ‘రస్తా’  వెబ్ పత్రిక సంపాదక వర్గంలో సభ్యులు. కర్నూలు జిల్లాలో పుట్టి పెరిగిన మమత అక్కడా, హైదరాబాదులో చదువుకుని ప్రస్తుతం అమెరికాలో, న్యూ జెర్సీ రాష్ట్రం పెన్నింగ్టన్ లో నివసిస్తున్నారు. సత్యజిత్ రే కథల అనువాదం, ‘రంగులు మాయని సీతాకోకచిలుక’ అనే కవితా సంపుటి ప్రచురించారు. నేటివ్ అమెరికన్లు (అమెరికాలోని ఆదివాసీ ప్రజలు), పర్యావరణ సమస్యల పట్ల ఆసక్తి.

 

కొడిదెల మమత

18 comments


Type Comments in Indian languages (Press Ctrl+g to toggle between English and Telugu OR just Click on the letter)

  • మీ యాత్రాకథనం చాలా బావుంటుంది. చదివినప్పుడల్లా అలా నేనెప్పుడు వెళతానో గదా.. పల్లెలని పలకరిస్తూ అనిపిస్తుంది.
    స్థానికుల మీద జరిగిన ఘోరాలు చదివినప్పుడల్లా మనసు వికలమవుతుంది.

  • హాయ్ మమతా
    ఈ వ్యాసం భూమికలో ప్రచురించవచ్చా??
    తెలుగు పాఠకులు చదవాల్సిన గొప్ప వ్యాసం.
    నేను వ్యాసాన్ని కాపీ చేసుకున్నాను.

    సత్యవతి కొండవీటి

    • సత్యవతి గారు, నిరభ్యంతరంగా వుపయోగించండి. చివర్లో rasthamag.com నుంచి అని రాస్తే, కృతజ్ఞతలు.

  • మంచి రచన పోస్ట్ చేసావు మమతా.హాట్స్ ఆఫ్.
    భాస్కర్.కె

  • ఒక సీరియస్ ఇష్యూని, మొదటి నుంచి చివరిదాకా ఏక బిగిన చదివేలా రాసినందుకు చాలా థాంక్స్. చివర్లో, ఏవిధంగా ఇది మనందరూ పట్టించుకోవాల్సిన సమస్యో వివరించిన విధానం చాలా నచ్చింది. ఈ స్క్రిప్ట్ ని డెవలప్ చేస్తే, ఒక సినిమా తీసేయొచ్చు. డబ్బుల కోసం కాదు. సినిమా ఒక పాపులర్ మీడియం కాబట్టి ఎక్కువమందికి రీచ్ అవుతుందని.

    Loved it a lot 😍.

  • చాలా బాగా రాశారు.
    ఒక్క యురేనియం అనే కాదు ఎన్నో మెటీరియల్ పేర్లు చెప్పి భూమి ని తవ్వి మనకి నీడ లేకుండా చేస్తున్నారు

  • కాస్తన్నా కనువిప్పు కలుగుతుందేమో మన వాల్లకి. మంచి ఆర్టికల్ రాసారండీ, అభినందనలు.

  • పెద్దగా ఉన్నా ఎక్కడ ఆగలనిపించలేదు…చదివించేలా రాశారు..వాళ్ళకి వీళ్లకు జరిగింది అని చెప్పుకొనే లాగా అది మనల్ని కూడా ఎలా కబలిస్తుంది అనేది తెలిసేలా రాశారు..ఇలాంటివి ముఖ్యం గా పరిశ్రమ పెట్టబోయే ప్రాంత వాసులకు చేరడం చాలా అవసరం..ఇది అందరి సమస్య.

  • కొడిదెలా మమత గారికి నమస్కరించి.
    కాళీ సమయంలో తప్ప facebook నేను చూడను. తోట రాంబాబు గారు పెట్టిన ఇంట్రడక్షన్ చూసి చేసిపని కూడా అపి మరీ చదివిన వ్యాసం ఇది.నిజంగా ఇది అందరికీ ఉపయోగపడేదే.పేపర్ కో ,టీవీ కో లేదా రాంబాబు గారు అన్నట్టు సినిమా కో ఎలాగైనా ప్రజలకు చేరేలా చెయ్యాలి.వ్యాసం రాసిన మీకు, మాదాకా చేరవేసిన రాంబాబు గారికి కృతజ్ఞతలు.

  • మమత గారూ! చాలా చక్కగా ఒక ప్రయాణం మీతో పాటు చేయిస్తున్నారనుకున్నాను. అలా చేయిస్తూనే అమెరికా లోని natives గురించిన చేదు నిజాలన్నింటినీ సున్నితంగా, సునిశితంగా మా మనసులలోకి ఎక్కించి, బరువైన హృదయాలతో మమ్మల్ని దింపారు. ప్రతిఒక్కరూ తెలుసుకొని తీరవలసిన కఠిన సత్యాలివి.

  • ఇంతకు ముందు లాగానే మీనుంచి వొక చక్కని ఆర్టికల్..మమత గారు..కొన్నితెగల మీద అమెరికా ఎంత దాష్టీకం ప్రదర్శించిందో ,ప్రపంచం అంతా చూసే అమెరికా నిజరూపం ఏంటో చాలా బాగా చెప్పారు/చూపారు..బట్ పెయిన్ మాత్రం ఇప్పట్లో తగ్గేటట్లు లేదు(నాకు)

  • అమెరికాని మరో కోణంలోచూయించారండి…. చివరలో ప్రకృతితో యుద్దం చేస్తే మనమే ఓడిపోతామని ఒక్క ముక్కలో చెప్పడం నచ్చింది..
    ఈ ఆర్టికల్ ని చదవమని ప్రోత్సాహించిన రాంబాబు తోట గారికి ధన్యవాదాలు🙏🏼

  • భూ స్థాపితం అనే మాట వింటూ వుంటాం, అంటే భూమిలో పాతిపెట్టడమని అర్థం, కాని ప్రపంచీకరణ భూమినే స్థాపితం చేస్తోందా అనిపిస్తుంది, ఈ విషయాన్ని చదువుతుంటే అనిపిస్తుంది. ప్రమాదమని తెలిసిన ఇంకా రాజకీయ విషయాలపై వున్న ఆసక్తి ఇలాంటి మొదట తెలియక ,పరాయి గడ్డ మీదకు పోయిన యువకులు మాదిరిగా తనవాళ్ళనే తాకట్టు పెట్టే వారు వున్నంతకాలం జరుగుతున్నే వుంటాయి.
    మీలాంటి వారు ప్రయాణిస్తున్న వరకు నిజాలు తెలుస్తు వుంటే ప్రశ్నించడానికి అర్థం చేసుకొవడానికి ఉపయోగపడుతాయి. ధన్యవాదాలు

  • రాంబాబు చదవాలి అన్నాడు అంటే…అందులో ఏదో విషయం ఉన్నట్లే…

    అక్కడి ప్రస్తుత పరిస్థితులు , కడప లో జరగబోతున్న భవిష్యత్తు కు అద్దం పట్టేలా చాలా బాగా వివరించారు మేడమ్…

    Thankyou…

  • I have no words to explain. I am moved by the way you linked an unexplored history of that American tribe with the current scenario all over the world.

    Madam could you use Facebook so that your writings can reach to more number of people.

    You seem to have a lot of knowledge about environment activism and the related campaigns, Can there be another article on how students and youth of India can be a part of these movements.

  • వ్యాసాన్ని చదివిన మిత్రులకూ, కామెంట్సూ, షేర్స్ రూపేనా స్పందించిన మిత్రులందరికీ పేరుపేరునా ధన్యవాదాలు.

    నిజం చెప్పాలంటే, ఈ అత్యంత ముఖ్య విషయాన్ని నాకు తెలిసినంత మేరకు చెప్పాల్సిన బాధ్యత ఉందని భావించి, ఇలాంటి విషయాల్లో తక్కువగా ఉండే స్పందనను పట్టించుకోకుండా ఒకరిద్దరికి చేరినా చాలానే ఒకలాంటి నిర్లిప్తతతో రాసిన వ్యాసం ఇది. మీ అందరి స్పందన భవిష్యత్తు మీద ఆశనూ, ఉత్సాహాన్నీ కలిగిస్తోంది.

    వంశీ కృష్ణ గారూ, మంచి టాపిక్ సజెస్ట్ చేశారు. విల్ వర్క్ ఆన్ ఇట్.

    స్పెషల్ థ్యాంక్స్ టు సత్యవతి గారు, భూమికలో ప్రచురణకు ఎంపిక చేసుకున్నందుకు., ఆండ్ టు రామ్, వ్యాసాన్ని మొదట షేర్ చేసి ఎంతోమంది స్నేహితులకు వ్యాసాన్ని చేరవేసినందుకు.

Categories

Your Header Sidebar area is currently empty. Hurry up and add some widgets.