రసజ్జ్వలిత సమాధి పాడిన పాట

“నేనైతే నిజాయితీ గానే ఉందును గానీ, ఉంటే ఈ వంధ్య కన్యాలోకానికి కడుపొస్తుందిట. నేనైతే పవిత్రంగానే ఉందును గానీ, ఉంటే ఈ వ్యర్ధ కన్యాలోకానికి కార్య మవుతుందిట. నేనైతే స్వచ్ఛంగానే ఉందును గానీ, ఉంటే ఈ వృద్ధ కన్యాలోకానికి కళ్యాణమొస్తుందిట; అందుకని అనిజాయితీ గా, అస్వచ్ఛంగా, అపవిత్రంగా” నే (పాపం ఈ లోకం) ఉంటానని చెప్పి ఉండకుండా వెళ్ళిపోయింది రేవతీ దేవి.

JUST BEING THERE. నేనిప్పుడామె ఉండటాన్ని గురించే చెప్పాలనుకుంటున్నాను. ఒక ప్రేరణని, దాంట్లోని బలమైనకారణాన్ని, విస్తారమైన ఆలోచనని, అసలొక ఎరుకనీ కలిగించిన ఆమె ఉండటాన్ని గురించి. ఎక్కణ్ణుంచో ఊడిపడినట్టుగా కాకుండా, విజ్ఞానమూ, ఆదర్శమంతకన్నా కాకుండా ఉన్నచోటే ఉన్నట్టుగా, సర్వ శ్రేష్ఠంగా హృదయాన్ని బలితీసుకున్న ఒక అంతస్సంఘర్షణ గురించి. దాంట్లోంచి పుట్టే భిన్నమైన మనిషి అవసరాల్ని, అవకాశాల్నీ, ఎంపికల్ని గురించి. చివరాఖరికి ఒంటరిననే ప్రగాఢమైన నమ్మకంలోంచే (బయటకు రాకుండా) తన చుట్టూ ఉన్న ప్రపంచంతో విడదీయలేనంతగా ఏర్పరుచుకున్న బంధం గురించి. అవును. నేనిప్పుడు జీవితంలోని  అపరిమితమైన కోరికల్లో నలిగిపోతూ ఒక తప్పని మిత వృత్తంలోనే తహ తహలాడిన అనురాగ దగ్ధ వాక్యం గురించే ఆరాటపడుతున్నాను. నియతమైన తల రాత ని కాదనలేని, చైతన్యవంతమైన స్వేచ్చాయుత జీవన శైలిని అనుభవించలేని ఒక తర్క బద్దమైన మనుగడ జరిపిన సంక్షుభిత మానసిక యుద్ధం గురించేమాట్లాడుతున్నాను. శిలాలోలిత; అలాంటి ఒక కాన్షిస్యస్ జీవన చిత్ర నిరూపణ చేసిన పుస్తకం. కొన్ని పదాల్ని చదువుతుంటేసామాన్యంగా అవి రాయబడిన కాలాన్ని కళ్ళ ముందుకు తీసుకొస్తాయి. ఆయా కాలానుగత అనుభవాల్ని మోగ్గల్లావిచ్చుకుంటాయి. ఐతే కొన్ని, నువ్వా పదాల్లోకి దూరి, పక్కన కూర్చుని ఎంత తీయగా పలకరించినా గాని, అవి మోసుకుతిరుగుతున్న తీవ్రమైన భావ సాంద్రత నీకు పూర్తిగా తెలిసిరాదు. నాన్నాన్న, బంగారుతల్లీ, ఎందుకింత ఇదీ అని చెప్పలేని తనాన్నినీలో నింపుకుని మమ్మల్ని కలవరపెడుతున్నావని నువ్వడగాలనుకుంటావు. అయినా సమాధానం వస్తుందా ? రానే రాదు. ఆపదాలు నెమ్మదిగా నవ్వుతాయి. నిర్మలమైన కళ్ళ కాంతివంతమైన చూపులో నీకు లెక్క లేనన్ని ఆభావ తత్వ పరిష్వంగాల్నిచూపిస్తాయి. రేవతీ దేవి కవిత్వం చదువుతున్నంతసేపూ అంతే. ఆ పదాలన్నీ తమను తాము తీవ్రంగా హింసించుకుంటున్న శిక్షకనిపిస్తుంది. సాంప్రదాయ వాదుల్ని అడిగితే జుగుప్స కలిగిస్తాయంటారు. అమ్మో ఇంకేమన్నా ఉందా ? భయమేస్తుందంటారు. కానీఅవన్నీ బయటకు కనపడనివ్వకుండా దాచి ఉంచలేని జగద్రహస్యానుభూతులు.

1979 లో ఒక్క ఉదుటున రాసిన 34 కవితలవి. చదువుతున్నంతసేపూ అలసటా తెలీదు, దూరమూ దగ్గరికి రాదు. కానీ నీకు నువ్వే ఒంటిమీద బట్టలన్నీ విప్పేసుకునే విపత్కర పరిస్థితికి లోనవుతావు.ఆ నగ్న, ప్రతీ వాక్యమూ నిన్ను గిచ్చుతుంది.గిల్లుతుంది. అధిక్షేపమా ? విమర్శా ? వ్యంగ్యమా ? ప్రతీకారమా? ఏవీ కాదు. ఒక ఫాన్డ్ ఆఫ్ బీయింగ్ ఇన్ లిబర్టీ. అంతే. ఒకానొ కబలహీనత కోసం పడే తపన. నిర్ణయేచ్ఛలోంచి దొరకని మనశ్శాంతిని కోరుకోవడాన్ని బలమనుకోవాలో, బలహీనతనుకోవాలో తేల్చుకొమ్మనే కవిత్వమిదంతా. నేనిలా ఉండటాన్ని ఇష్టపడతాను. ఇది నాక్కావాలీ అని ఒక స్త్రీ హృదయం చేసిన సన్నని ఆర్తనాద ప్రకంపన. “పళ్ళికిలిస్తూ నిద్రపోతున్నారు, సంపాదిస్తూ నిద్రపోతున్నారు, సంభోగిస్తూ నిద్రపోతున్నారు, ఆత్మ తార్చుతూనిద్రపోతున్నారు, నిద్రపోనివాడెవడిక్కడ ? నిద్రపోనివాణ్ణి నిద్రపోనందుకు, మనకంటే ఒక శతాబ్దం పొడవుగా ముందుగా మేలుకున్నందుకు, విన్నందుకు, అన్నందుకు, నడుస్తున్నందుకు సమాధిచేసి నిద్రపోతున్నారు, నిద్రపోతూనే ఉన్నారు” (నిద్రపోతుజాతి) అంటుందీమె. ఆ నిద్ర ఎల్లాంటిదో, దాంట్లోంచి ఒక జాతి ఎంత త్వరగా మేల్కోవాలో చెప్తున్నకవిత.

రేవతీ దేవి తొలితరం స్త్రీవాద కవయిత్రుల్లో ముందు వరసలో ఉంటారని చాలా చోట్ల చదువుతాం. అంటే 1979 ముందు నుంచీఉన్న సామాజిక ఉద్యమ సందర్భాల సంగతి తెలీదు గానీ ఆ తర్వాత వచ్చిన ఈమె శిలాలోలిత సంపుటి మాత్రం డిస్టింక్ట్ గా ఆకోవలో కనబడుతుంది. అది ఉద్యమ కవిత్వం కాదు. కవిత్వోద్యమం. అయితే ఆమెని ఆలాంటి ఏ ఛాయల కిందా నేనుచూళ్ళేకపోతున్నాను. ఆమెది ఆమె వాదమే. రేవతీవాదం. ప్రతీ వాక్యంలోనూ తనను ఎవరు బంధించారో, ఎవరు నోరారా దగ్గరకి పిలవట్లేదో  చెప్పేస్తుంది. తనని తనలోంచి సరికొత్తగా బయటపెట్టి మనల్ని తన దిగుల్లోకి తీసుకెళ్తుంది. “ఎందుకా, ఎందుకో చెప్పేవీలుంటే దిగులెందుకు” అంటుంది. “ఎవరి గొడవలో వాళ్ళుండటం నాగరిక సమాజ లక్షణమట; మరి ఎదుటి వ్యక్తి మీ జోలికిరాకుండా ఎలా ఉంటే మీకెందుకు, ఏం చేస్తే మీ కెందుకని అడుగుతుంది (నాగరిక జాఢ్యం). ఆమె దిగుళ్ళలోనుంచే స్త్రీ వ్యతిరేకసాంఘిక భావజాలాన్ని నిరసిస్తుంది. సర్వ సాధారణంగా స్త్రీ సంబంధ విషయాల మీద చుట్టూ ఉండే సమాజం నిర్హేతుకాసక్తిచూపిస్తుంటుంది. అదిగో పక్కింటావిడ ఎప్పుడూ వాళ్ళాయనతో గొడవపడుతుందిట, ఆ ఇంట్లో పిల్ల ఎవడ్నోలేవదీసుకుపోయిందట, వీళ్లిద్దరి మధ్య ఎదో ఉందట కదా? లాంటి అనవసర శల్య శోధన చేసే బిహేవియర్; ఇదేదో మహోపకారంచేస్తున్న సంస్కరణ వాదంలా కూడా హడావుడి చేస్తుంది. సోషల్ పోలీసింగ్ అన్నమాట. ఆవిడ బాధలు ఆవిడవి. మనకెందుకు;అలా తక్కువ చేసి మాట్లాడవలసిన అవసరం మనకేముందీ అని అస్సలు అనుకోరు. సరిగ్గా అలాంటి అనుకోవడాన్ని నేర్చుకోమనిచెప్తుంది రేవతి. “మగవాళ్ళకి చాటుగానూ, ఆడవాళ్ళకి పబ్లిగ్గానూ రుచించని మాట చెప్పనా? మొగకీ ఆడకీ, శీలాన్నీ, ఆస్తినీసమంగా వర్తింపించండి; కాగితాలమీద వేదికల మీద కాదు; నిజంగా సమంగా (రుచించని మాట)” అని చాలెంజ్ చేస్తుంది. అంటేఅప్పటికే స్త్రీ ఎదుర్కొంటున్న అసమానత సాహిత్యంలోనూ, రాజకీయంలోనూ ఎంత మేడిపండు చందమో మనకర్ధమైపోతుంది. 2018 లో IPC 497 సెక్షన్ కి కాలం చెల్లిందని వచ్చిన సుప్రీం తీర్పు,1979 లోనే రేవతి తన పుస్తకంలో ఇచ్చింది. స్త్రీ ఇష్టం స్త్రీదే. దానికేసంకెళ్ళూ వేయకూడదంటుంది.

స్త్రీకి “అపారమైన శక్తి సామర్ధ్యాలూ, గుణ గణాలూ, తెలివితేటలున్నాయ్; అన్నీ పురుషుడికిచ్చేసి చివరికి తల్లిగా, ప్రేయసిగా స్త్రీమాత్రం మగాడి చేతిలో ఆట బొమ్మవుతోంది” (స్త్రీ) అని గుట్టు విప్పేస్తుంది. ఈ ఆటబొమ్మతనం లోంచి,  స్త్రీ ఎప్పటికైనా బయటపడాల్సిన అవసరం గురించి హ్రదంతరాళమూ రోదిస్తూ చెప్పింది. “నా పుట్టుక లాగే, ఏవో కొన్ని జరిగాయి నా కర్తృత్వంలేకుండానే, నా పుట్టుకకి నాదెంత బాధ్యతో, వీటన్నింటికీ అంతే బాధ్యతనిపిస్తుంది. నేను బ్రతికున్నట్లుగా తెల్సిన ఈ క్షణం నుంచీ,నేనేం చేసినా చేయకపోయినా అందుకు బాధ్యత నాదే ; నా బ్రతుకు నా సొంతం కాదట, బంధనాలు తెంచలేకా కాదు,ఎదురుతిరగలేకా కాదు, లోకపు ములుకు మాటలకి వెనకాడీ కాదు, ఒకానొక బలహీనతకి లొంగిపోయిన (ఆశాగ్ని రేణువు)నునేను” అంటుంది. ఇదంతా దుక్ఖం మీద తన కోపమే. అయితే ఏ కారణమూ లేకుండా ఇంత దుక్ఖమెందుకీమెకు ? చాలాగాఢమైనది, చాలా ఇష్టమైనదీ, స్వచ్ఛమైనది, చెప్పాల్సిందేదో ఉంది;  మాట్లాడబోతే ఎవరూ వినిపించుకోరు; ఐతే ఎం ?మూగబోయిన ఈ గొంతులో తాదాత్మ్యాన నిద్రించిన అనురాగ మానస నిస్వనలున్నాయి ” (మూగవోయిన గొంతు) అనిఉద్దేశపూర్వక నిశ్శబ్ద సుదీర్ఘత కలిగిస్తుందెందుకు ? రేవతికి ఒంటరిగా ఉన్నపుడు కూడా ఒంటరితనం నచ్చట్లేదని ఆనాటికే చెప్పేధైర్యముంది. లేకపోతే, “ఈ హృదయం ఫ్రీజర్లోనుంచి తీసిన శవం కన్నా చల్లని మాంసపు మంచు ముద్ద; అది కరగటానికీ,స్పందించటానికీ కావాల్సిన నిజాయితీ మంచు మంటకి ఈ లోకం భగ్గుమని తగలబడిపోతుందిట, అందుకే ఈ హృది ఎన్నటికీరగలని చితి” (హృచ్ఛితి) అనగల్గుతుందా ? తనని నిలువెల్లా కరిగించి కాల్చి బూడిద చేస్తున్న హిమజ్వాల ఏమిటి ?పితృవాత్సల్యానురాగ సమశీతోష్ణమేమిటి ? ఈ కవితలన్నింటిలో ఎడతెగనివ్వని త్రికాల పరివేష్టిత వర్తమాన వ్యక్తిత్వమొకదాన్నిగురించిన  పెనుగులాట. ఆవిరవ్వని తనం, గడ్డ కట్టనితనం, విస్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. తాను పుట్టినప్పటి నుంచీ తన చుట్టూ చాలాసంపద్వంతమైన, పలుకుబడి, అధికారమూ, ఐశ్వర్యమూ కలిగిన వాతావరణంలో ఉన్నా కూడా “ఇంతకీ నేను పుట్టిందెప్పుడు?పుట్టినప్పుడు పుట్టినట్లా ? చైతన్యించినప్పుడు పుట్టినట్లా ? చైతన్యించిన నాడు తొలిసారిగా ఓడిపోయాను, అప్పటినుంచి నిత్యంఓడిపోతూనే ఉన్నాను, అయినా నన్ను ఓడిస్తున్న వాళ్ళెన్నటికీ నన్ను గెలుచుకోలేరు, ఇది నా ఓటమిలోని నా గెలుపు” (ఓటమిలోని గెలుపు)అంటుంది. ఆమె ప్రేమలో,పాశంలో ఒకచోట నిలబడలేకపోవటమే మన వంతు. రేవతిని ఓడించాలని ఎవరుఅనుకున్నారు ? అయితే తనని గెలుచుకోలేని వాళ్లెవరు ? ఏమిటి తన గెలుపోటమి ? మొత్తానికిదంతా స్త్రీ చుట్టూ ఉన్న కుహానాకుటుంబ వ్యవస్త, సో కాల్డ్ వైవాహిక పవిత్రతల మీద ఆమె చేసిన తిరుగుబాటు. ఒక అర్ధ సందిగ్దత. ఒక అస్థిత్వపరివేదన. ఒకఏడుపు. ఇది మనలో చాలా మంది భరించగలమో, లేమో తేల్చుకోలేని కొత్త నైతికత. “ఇది తెలుపు, ఇది నలుపు, ఇది పసుపుఇది ఎరుపు, ఇది తప్పు, ఇది ఒప్పు,ఇది నిప్పు, ఇది నీరు, ఇది ఊరు, ఇది పేరు, ఇది నీది, ఇది నాది” అంటూ నియమనిబంధనలు విధించడాన్ని రేవతీదేవి తట్టుకోలేకపోతుంది.ఈ కవిత్వ సంపుటి మొత్తం అనురాగపు ఈత ముల్లుకి దిగబడ్డ రేవతిహృదయమే ల్యబ్ డబ్య్ మంటూ కొట్టుకుంటుంది.

అసలు స్త్రీ చుట్టూ అప్పుడూ, ఇప్పుడూ, ఎప్పుడూ తనని తనలా ఉండనివ్వని ఒక గిరిగీసిన తనముంది. తల్లిదండ్రుల్లో, అన్నదమ్ములో, మొగుడూ, పిల్లలో, ఎప్పుడూ ఎవరో ఒకరు తనని నిర్బంధిస్తున్న వైనాన్ని స్త్రీ నిస్పృహతోనే భరిస్తూ వచ్చిందని చరిత్రతేల్చింది కూడా. వరకట్నమూ కన్యాశుల్కమూ లేదా బాల్య వివాహము, వైధవ్యమూ, పోతే సతీ సహగమనమూ; ఇవన్నీలేవనుకుంటే తండ్రి చూపించిన వాణ్ణే పెళ్లి చేసుకోవడం, అతనితో అతకని జీవనాభిరుచిని చంపుకోలేకపోవడం, లేని ఆర్ధిక స్వేఛ్చ,ఉద్యోగంలో వ్యాకులతలూ; వీటన్నిటి సారాంశాన్ని ప్రత్యక్షంగా కాకపోయినా, ప్రతీ వాక్యంలోనూ అంతర్లీనంగా రేవతి వ్యక్తంచేసింది.అందుకే ఇది మొత్తం స్త్రీ జాతి కోసం మాట్లాడినతనమైపోయింది. ముందంతా తన వ్యక్తిగతమే. ఆనకే అందరిదీ.

రేవతీ దేవి వ్యక్తిగత జీవితంలోనూ దాక్కున్న భరించలేని వెలితీ, లోటూ, కొరతా, ఆవేదన గురించి చెప్తూ “దేవుడూ నన్ను రక్షించు;గాంధీ భక్తుల్నుంచి, మార్క్స్ భక్తులనుంచి, ఫ్రాయిడ్ భక్తుల్నుంచి,సార్త్రే భక్తుల్నుంచి, విశ్వనాధ, శ్రీ శ్రీ, చలం భక్తుల్నుంచి ” అనిఅంటుంది. తన అర్ధంలో దాపరికమే లేదు. ఈ నానా రకాల భక్తుల్నుంచి స్త్రీ లోకం మొత్తానికీ ఎంత ప్రమాదముందో తాను స్ట్రైట్గానే చెప్తుంది. అలా రక్షించిన దేవుడి భక్తి కూడా తనకి ప్రమాదకరమే నంటుంది. అప్పుడు తానే దేవుణ్ణి రక్షించాల్సివస్తుందంటుంది. తన ధైర్యంలోని అధైర్యాన్ని చూస్తే మనకి ఏడుపుతో కూడిన నవ్వొస్తుంది.

మొదట్నుంచి పుస్తకం చివర్లో తాను రాసిన మలిపలుకు దాకా “ఈ గొంతు నా సొంతం కాదని మీరంటే సంతోషంగాఒప్పుకుంటాను, నాకు రాయడం రాదు. ఎదో ఆవహించినట్లుగా ఒక్కో క్షణం లో అమాంతం రాసేస్తాను. నేను ఎవరి రచనలైతేచదివి చదివి స్వప్నించి అనుభవించి లీనమయ్యానో, ఆ భాషే ఆ భావాలే నాలో ఇంకి నా సొంతమయ్యాయి. ఇదే వ్యక్తి ఈకవితలన్నింటినీ ఎడిట్ చేసి సరిచేశారు. అయితే నేనేం రాస్తున్నానో నాకు తెలుసును” అని ప్రకటిస్తుంది.  ఈ పుస్తకాన్ని వడ్డెరచండీ దాస్ (హిమజ్వాల, అనుక్షణికం, చీకట్లోంచి చీకట్లోకి) వెలుగులోకి తెచ్చారు. రేవతీ దేవి వెంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం లో పీహెచ్ డీ చేస్తున్నపుడు ఈయనే పర్యవేక్షక గురువు. అతని పేరుగాంచిన హిమజ్వాల నవల వెనుక అట్ట పై కూడా “తన అక్షరాలు”అన్న రేవతి కవిత అచ్చువేసి ఉంటుంది. ఆ కవితలో “అవటానికి అవీ ఆ మురికి నిఘంటువులోవే గానీ, అదేమిటో వాటి రూపేమారిపోతుంది, తన పెదాల మీంచి చేతుల్లోంచి జారే సరికి. ఒక్కోసారి మరీ ముద్దొచ్చి, కాసిన్ని అక్షరాల గుత్తుల్ని గుప్పెట నిండాపట్టుకుంటానా, చేతినిండా తేనె చిప్పిల్లుతుంది; అప్పుడు నాకు తెలీకుండానే వేళ్ళు నోట్లో పెట్టుకుంటాను.  కాసిన్ని పదాలు తనపెదాల మీంచి కసి కసి గా జారీ నా మీద అక్షరాల వెన్నెల తలంబ్రాలు రాలినట్లవుతుంది; ఆ వెన్నెట్లో తడవగానే మనసుకి జలుబుచేస్తుంది; తన అక్షరాలు, తేనెలా మంచులా వెన్నెలలా, అవసరమైతే అగ్ని శూలాల్లా, తన అక్షరాలు,పదబంధాలు తనలాగానే”అని రాస్తుంది. ఎంత మోహం తో రాసిన మాటలివి. ప్రాపంచిక చట్రంలో ఇమడని ఆరాధనానుభూతి ఈ అక్షరాలన్నినింటినీ ముద్దముద్దగా తడిపి ముద్దు చేస్తుంది. అయితే ఆ ముద్దొచ్చేతనమే ఇంత కవిత్వానికీ కారణమయ్యిందనేది నా ఊహా, ఉద్దేశ్యమూ.అసలు ఆమె వాడిన కొన్ని సమాసాల్ని గమనిస్తే కూడా ఎందుకింత మురిపెమీ అక్షర సముచ్ఛయాల మీద? అన్నడౌటొస్తుంది.’అనాచారణ’ అన్న కవితలో “చెప్పేదీ చేసేదీ ఒకటి కానక్కరలేదంటే అబ్బో చెప్పలేనిదంటూ ఉండదు. నేల నుంచీనింగి దాకా ప్రగల్భించొచ్చు. అందుకేగా సాహిత్యం అంత చవకా, విలువ తక్కువా” అంటూ సాహిత్యంలో చెప్పేదీ చేసేదీ ఒకటేఅయి ఉండాల్సిన నిజాయితీ కావాలంటుంది. ఈనాటికీ ప్రాసంగికత ఉన్న విషయమది. చండీదాస్ జీవితకాలమూ అలానేఉన్నాడని అంటారు. కనుక తన కవిత్వమంతా ఆలాంటి (రెండు రాగ రంజిత లోయల అనురాగాలతో) ఉండటాన్నే చెప్తుంది.మళ్ళీ అదే ప్రశ్న. ఉండటమంటే ఏమిటి?   స్వేఛ్చగా మనక్కావల్సింది మనం ఎంచుకోలేక మనచుట్టూ ఉన్న సామాజికపరిమితులూ, భౌతిక సరిహద్దులూ, అంచనాలను దాటేందుకు విఫల ప్రయత్నం చేయడమా ? ఒక స్త్రీ జీవితంలోని బాధ,ఇమడమి, అసాంగత్యమూ గురించి, స్వర్గ నరకాల గురించి, ఇంకో రస యోగ సిద్ధాంతం రాసినట్టు రాసేసింది రేవతి. అయితేసమాజమే తన మీద పైచేయ్ తీసుకున్న నిస్సత్తువని దాచడం చాలా కష్టమైన విషయం. చదువుతున్నంత సేపూ — సైమన్ డీబోవోర్(ప్రసిద్ధ ఫ్రెంచ్ తత్వకారిణి, జీన్ పాల్ సార్త్రే ఆజన్మాంత సహజీవని) రాసిన “షి కేమ్ టూ స్టే, ది సెకండ్ సెక్స్, ది బ్లడ్ ఆఫ్అదర్స్లాంటి రచనలన్నింటిలోని పాత్రలన్నీ ఒకేసారి నా కళ్ళ ముందు కదలాడాయ్. దేవదాసు  సినిమాలో సావిత్రి, డాక్టర్చక్రవర్తి లో కృష్ణ కుమారి, మూగమనుసుల్లో జమునా కూడా; ఒక్కో కవితా ఒక్కో చిత్రమైన టెంప్టేషన్. అది నీకు ఏలాంటి తర్కనిరూపణకూ లొంగని అసంబద్దాస్తిత్వం. ప్రత్యేకమైన ఆవేదన.  శాపగ్రస్త ప్రణయ మరణ కాంక్ష.

ఉక్కు శిశువు, వల్లకాడనలేదు,  డబ్బు పంజరం, ఉన్మాద ప్రక్రుతి, లాంటి బహు తక్కువ కవితలు భిన్నమైన వస్తు కొలమానాల్నికలిగి కనిపిస్తాయి గానీ మూడొంతులు మిగతావన్నీ క్షణ క్షణమూ బెంగపడుతూ, ఎవ్వరికీ తెలియని సౌందర్య రూపాన్ని, అనురాగమానసాన్నీ అద్వైతించుకోవాలని మహల్లాలస తో రాసిన కవితలే. డీటైల్డ్ వర్ణనే చేసిందో, సూచనే చేసిందో రేవతి దేవి మాత్రం”కవిత్వం దాకా దేనికి, అసలిది గానీ నేను రాయగలనని; మీదాకా దేనికి, నా మట్టుకు నాకే అనిపించదు. ఏదోవిషాదపుటగాధంలో పడినప్పుడో, ఏదో అనురాగపు గాఢత్వంలో లీనమైనప్పుడో, ఎప్పుడో అలాంటాప్పుడెప్పుడో తానునేనైనప్పుడు తప్ప” అని స్పష్టంగా చెప్పింది. ఈ బాధ తీయగా, ఈ తీపి బాధగా, ఈ తీపి చేదుగా, ఈ చేదు తీపిగా, మనసైనమనసులో మనిషినై; మనసులోన మనసైన మనిషినై, మనసు దారి మనిషి దారి కాదంటే, మరి నా దారి గోదారేనేమో” అనివజ్రపు ముక్కలా గాజుపెంకులా నిష్పన్దనలో పర్యవసిస్తూ కనలి  కనలి పోతుంది. చాలా మంది ఆడవాళ్లు, ఆమాటకొస్తేకొంతమంది మగవాళ్ళూ బయటకి చెప్పుకోలేని బాధంతా ఆవిడీ కవిత్వంలో చెప్పింది. చెప్పటం కోసం చెప్పలేదు. చెప్పాకేచెప్పుకునేట్టు చెప్పింది. అలాంటి కవుల సంఖ్య సాహిత్యంలో చాలా తక్కువ. ఆ బాధంతా ప్రీ డిటర్మిండ్ లైఫ్ నచ్చట్లేదని చెప్పేబాధే.

ఈ కవితలన్నీ దుక్ఖాన్ని విప్లవీకరించిన సాహస ప్రతీకలు. ఒక ఆడమనిషి పొందిన దుక్ఖానందం. అనురాగ దగ్ధ సమాధి అన్న కవితఈ పుస్తకమ్మోత్తానికీ దేదీప్యమానంగా వెలిగే దీప కళిక. “ఈ సాంద్ర లాలసా తప్త వేదనాస్తిత్వం, ఆ ప్రగాడాత్మీయ సాన్నిధ్యసాయుజ్యం పొందనిదే ఈ సెగ చల్లారదు;  ఎర్రని మధువుతో వెచ్చగా చిప్పిలి ఈ పెదాలతో, ఆ ఒళ్ళంతా తడవనిదే ఈ సెగచల్లారదు; తనువంతటా మనసైన మనసంతటా తనువైన; నేనైన తనలో; పరిపూర్ణమై మేము, ఈ కామ మోక్ష, మోక్ష కామఅశాంతుల అగ్ని గోళ మహారణ్యాల కాంక్షా సౌందర్య తాండవ కీలల్లో దగ్ధమై ప్రభవించి ప్రభవించి దగ్ధమై, రమిస్తే, శమిస్తే, దమిస్తేశాంతి, శాంతి, శాంతి ; నేనెవర్నో మీకెవరికీ తెలియదు, ఆర్తి సెగతో ఎర్రగా జ్వలించే నీలం నిప్పు పువ్వును. నా చుట్టూ అనాదిప్రాణిని రగిల్చిన జగల్లీలా కేళికా సప్త వర్ణ జ్వాలా వలయాలు; ఈ హృదయం రసజ్వలిత దాహంతో వెచ్చగా విచ్చుకున్న నెత్తురుపువ్వు” అని అనురాగ నీలిమతో కరిగి పోతుంది.ఈ వచనంలో కవిత్వం వెతుక్కోవాల్సిన అగత్యం ఉండనే ఉండదు. మొత్తంజీవన శూన్యతని తన కవితల్లోని నిర్భయత్వంతొ నింపేసిన పోయెట్రీ.

రమా రమి నలభయ్ ఏళ్ల క్రిందట డైరీలో రాసుకున్న కవితలివన్నీ. ప్యూర్లీ పర్సనల్ ఫీలింగ్స్. అందుకే అది గానీ, ఇది గానీ అనిసందేహాత్మకంగా కాక, ఒక స్థిర చిత్తంతో, ధీరోద్ధాత్తమైన గొంతుతో మాట్లాడతాయ్. ప్రతి చోటా ఆత్మ వంచన చేసుకోలేని ఆమె ఒరిజినాలిటీనే. ఆసాంతమూ పుస్తకమంతా ప్రవహిస్తున్న ఒక ప్రేమ కధా ప్రసక్తి అస్తిత్వవాద పితామహుడైన కీర్క్ గార్డ్ (ఫియర్అండ్ ట్రెంబ్లింగ్, ఈథర్ ఆర్ ) తన ప్రేయసి రెజీన్ ఓల్సన్ గురించి చెప్పినట్టుగానే ఉంటుంది. ఏ భావమూ చౌకబారుగా ఉండదు.ఒక సజీవమైన సౌందర్యాత్మపరత్వత క్షణ క్షణమూ ఇష్టాయిష్టాల మధ్య చీకట్లోంచి చీకట్లోకి పరివర్తనాకంపిత లోలకంగాఊగుతుంటుంది. నేడొక (పి.లక్ష్మి) ఆధునిక కవయత్రి ఈ పుస్తకం పేరుని తన కలం పేరుగా మార్చుకునేంత ప్రభావంచూపినందుకు,

మనమిన్ని రకాలుగా మాట్లాడుకుంటున్నందుకూ, ఆమెకి తెలిస్తే  చిరు కోపగించికుంటుందేమో?

ఆమె తత్వ విద్యార్ధి. ఒక గొప్ప తాత్వికుడి శిష్యురాలు. అందుకే ఆమె కవిత్వం నిండా ఉదాత్తమైన జీవన తాత్వికత జ్వాజ్వల్యమానంగా శోభిస్తుంది. నాకైతే ఆమె ప్రేమాస్పద హృదయం దిగుల్లో పడి ఎంత నలిగిపోయిందీ అర్ధమయ్యింది. ఆ రాపిడిలోంచి ఆమె చూపిన వెలుగు దారి కనిపించింది. గెలిచి ఓడిపోయిన చలం రాజేశ్వరి కనిపించింది. యుగ యుగాలతర్వాతి  నిద్రమేల్కాంచిన హిమజ్వలిత గీతాదేవి కనిపించింది. ఆమె ప్రేమంతా ఆధునిక స్త్రీ కోరుకున్న జీవన స్వేచ్చా లక్ష్యం గానే తోచింది. కానీఆ గమనాన్ని చూట్టానికి ఆమె ఉండి ఉంటే ఎంత బాగుండేది? నేనామెని కలసి కరచాలనం చేసి “నువ్వెందుకలా బలవన్మరణంపొందావ్ రేవతీ? నిన్నలా ప్రేరేపించిన వాళ్ళెవరూ ? అని స్నేహంగా అడుగుతాను. “ఈ కవిత్వం చదివాక నీ మాటలెక్కడా చావడంగురించి కాదు, చైతన్యించడం గురించి పడ్డ వేదనలోంచి విముక్తినెలా పొందాలో చెప్పావ్ కదా” అని నిలదీస్తాను.ఆమెందుకుచనిపోయిందో గానీ బతికితే ఎలా బతకాలో మాత్రం రాసి పెట్టింది. అయితే ఇప్పుడామె లేనట్టేనా? రాజీపడలేకపోతున్న నీలో,నాలో, నీ స్నేహితుల్లో, నా బంధువుల్లో, నిద్ర మాత్రకి లొంగని ప్రతి నిర్భావ రాత్రిలో, వీచిన చిరుగాలికి , తగిలిన ఎండ పొడకిమమతలా, కరుణలా, మనిషిలా, ద్రవిస్తూనే లేదా? ఉంది రా దేవుడా ఉంది.

అరచేతుల్లొ నిప్పు కణికల్ని పట్టుకుని నిస్సందేహంగా ఉంది? బట్, గుండెలమీద చేయి వేసుకుని తన కవిత్వంలోని నిజాయితీతోనే తాకి చూడాలి. వెలుతురు దొరక్క ఆ (19th జనవరి 1981) పౌష్య రౌద్రి పౌర్ణిమ రాత్రిఝామున ; ఒంటరి ఒంటె కడుపులోంచిదాచిన రెండు కన్నీటి బోట్లను బయటకు తీసే పనిలో పడి “కొన్నేళ్లుగా కాపురం చేస్తున్న భర్తకీ భార్యకీ మధ్య మనసెరగని గానుగెడ్లదూరం నుంచి, శరీరానికీ శరీరానికీ మధ్య మాత్రమే లేని దూరం నుంచి, పావలా యిచ్చినా సరిపోయే దూరం నుంచి, సూత్రంతాడు కట్టినా చాలనుకునే  దూరం నుంచి…. కనీసం గాలైనా దూరలేని ఖాళీ లేని తనకీ తన స్వేచ్చాంతరంగానికీ మధ్య ఉన్నదూరం నుంచి….. తెల్లగా,ముస్తాబై లేత చీకటి నీలంలో వెన్నెల తలంబ్రాలు పోసుకుంటూ ఒక్కత్తే ఉండి పోయింది.

ఆ దగ్ధ సమాధి ఉన్నచోట, అనురాగపు చిర్నవ్వు నవ్వి నువ్వొక మెత్తటి పువ్వునుంచి “నువ్వంటే నాకెంతో ఇష్టం, ఎవరంటేనూ లేనిఇష్టం;  ఎన్నో రకాల అన్ని ఇష్టాలకీ అతీతమైన ఇష్టం. కానీ నువ్వంటే నాకలాంటి (?) ఇష్టం ఉంటే ఈ లోకానికేదో అవుతుందిట,అందుకని నీనుంచి పారిపోవాలని, నువ్వున్నావని  ఇంట్లోంచి వెళ్ళిపోయాను. నువ్వున్నావని ఊళ్ళోంచి వెళ్ళిపోయాను,నువ్వున్నావని హృదయంలోంచి.. అని కఠినంగా పాడుతున్న తన తీయని బాధాతప్త పాటలోంచి నిన్ను నువ్వు తడుముకునేచోట.

అస్తిత్వానాస్తిత్వాల్లో,(Being and Nothingness) తనక్కడే, నీకోసమే ఉండి ఉంటుంది. ఇంకా చిన్న పిల్లాళ్ళా వెక్కి వెక్కిఏడ్వబోకు.

శ్రీరామ్

శ్రీరామ్: పుట్టింది తెనాలిలో, పెరిగింది విజయవాడలో. ప్రస్తుతం బ్యాంకు వుద్యోగి గా రాజమండ్రిలో వుంటున్నారు. కవిత్వం కథలు చదవడం ఇష్టం. అడపాదడపా కవిత్వం రాస్తుంటారు. తమ కవితకు డాక్టర్ రాధేయ ఉత్తమ కవితా పురస్కారం పొందారు. ఇటీవల, మరో కవిత అమెరికా 'నాట్స్' బహుమతి గెల్చుకుంది.

31 comments


Type Comments in Indian languages (Press Ctrl+g to toggle between English and Telugu OR just Click on the letter)

  • సరిగ్గా నేను పుట్టిన సంవత్సరంలో రాసుకున్న కవితలవి,కానీ ఇప్పటికీ ఏ మార్పు లేకుండా స్త్రీల అంతరంగాన్ని రాసి చూపించినట్టే ఉంది.34 కవితలు కూడా దేనికదే ప్రత్యేకంగా నిలిచాయి.అంతరంగపు అగ్ని గోళాన్ని చల్లార్చడానికి తనకు తాను దగ్ధమవుతూ లావ లాంటి కవిత్వాన్ని అందించారు. పొడి పొడి పదాలతో నిగూఢమైన అర్థాలతో ప్రశ్నించడం…ఆ ప్రశ్నలకు ఇప్పటికీ జవాబులే లేకపోవడం బాదాకరం…”మగవాళ్లకి చాటుగాను,ఆడవాళ్లకు పబ్లిగ్గాను రుచించని మాట చెప్పనా?…అంటూ శీలం,ఆస్తి వేదికలపై కాదు కాగితాలపై కావాలని ప్రతీ స్త్రీ ని ఆవహించుకొని చెప్పినట్టుంది…
    ” ఈ హృదయం ఫ్రీజర్ లో నుంచి తీసిన శవం కన్నా చల్లని మాంసపు మంచుముద్ద …కరిగించడానికి నిజాయితీ మంచు మంట కావాలని కరగకుండనే ఉంటాననడం…నిజంగా నిజాయితీకే అగ్ని పరీక్ష ….
    “శిలాలోలిత” ను చదువుతున్నంత సేపు మనసంతా ఆమె మనసులోకి వెళ్లినట్టే అనిపిస్తుంది… తను ముందు కూచోని ముచ్చట చెప్పినట్టే అనిపించింది….
    ధన్యవాదాలు శ్రీ రామ్ సార్ మంచి బుక్ ని ….సమీక్ష ని అందించినందుకు

  • అన్న …సరిగ్గా రాయాల్సిన టైం లో రాయాల్సిన కవిత్వాన్ని గురించి …
    ఉగ్గబట్టి ఇక బిగువున సదివించవన్నా…
    ఎంత దుఃఖ ముంది…ఎంత సత్యముంది….
    పచ్చి నిజాలు పాలవరింపు ఉంది…
    చదువుతున్నంత సేపు దహించుకుపోయాను…

    *మగకీ ఆడకీ సమానంగా శీలన్ని ఆస్తిని సమంగా వర్తింపజేయండి కాగితాలమీద వేదికల మీద కాదు*…
    ఆ తీర్పుని ఇప్పటికి ఒప్పుకుందా లోకం…..
    ఇంకా ఇంకా మాట్లాడాలనుంది…
    ఫోన్ చేస్తాను.
    ఇలా సదువుకునే కల్పించిన #రస్తా#కు, గురువుగారు హెచ్ఆర్ కే సర్ కు నమస్సులు.
    మీకు ధన్యవాదాలు…

  • నిజంగానే నిర్వచించలేని విషాదం లోపల నిండిపీయింది.చక్కని పరిచయం చేసారు

  • శిలాలోలిత కవిత్వం పై ఈకాలం సాహితీ ప్రియులకు తెలిసింది తక్కువ. కొన్ని పాఠ్యాంశాలు గా పనికి వస్తే, కొన్ని జీవించడానికి సాటి మనుషుల్ని అర్థం చేసుకోడానికి ఉపకరిస్తాయి. రెండవకోవ జీవితం, కవిత్వం ఆమెది. ఓ లక్ష్మి ఈమె సాహితీ జీవితాన్ని కొనసాగించడం, ఈమెను పేరులోనైన తలుచుకునేట్టు చేయడం.. వీరి ప్రభావం.మంచి వ్యాసం. కృతజ్ఞతతో.. యశస్వి

  • శ్రీరాం, కవితాత్మకు
    నిజ్జంగా ఒక చల్లారని సెగ పెట్టావు.
    ఒక గడ్డ కట్టిన సముద్రాన్ని
    ముక్కలు గాజేసి ద్రవింపజేసే
    ప్రయత్నమైతే చేశావు
    శిలాలోలిత హృదయాగ్ని రజను ను
    చిన్ని చిన్ని పొట్లాలు చేసి
    మరీ పంపిణీ చేశావు కదా…
    అభినందనలు చాలవేమో.. నీకు

  • శ్రీరాం, కవితాత్మకు
    నిజ్జంగా ఒక చల్లారని సెగ పెట్టావు.
    ఒక గడ్డ కట్టిన సముద్రాన్ని
    ముక్కలు గాజేసి ద్రవింపజేసే
    ప్రయత్నమైతే చేశావు
    శిలాలోలిత హృదయాగ్ని రజను ను
    చిన్ని చిన్ని పొట్లాలు చేసి
    మరీ పంపిణీ చేశావు కదా…
    అభినందనలు చాలవేమో.. నీకు

  • Emanna raasaaraa? Revathidevini
    Maa mundhu niluvethuna aavishakrimpa jeesaaru. Same kavithvanni ni gonthuloki hrudhyamloki vompukuni… Maaloki pravahimpajesaaru… Heart touching review. Rendusaarlu chadhivaa… Malli Malli chadhavaali. Chadhivina prathisaari konni kotha vishayaalu ardhamavuthunnayi. Adhi naa balahinarhoo balamoo cheppalenu… Thank you very much sreeramji. Entha cheppina thakkuve… Love u ur words..
    Santhisri

  • రసజ్జ్వలిత సమాధి పాటిన పాట…టైటిల్ చదువుతుంటేనే మనసంతా భారంగా మారింది.ఇక అక్కడినుండి మొదలై కడవరకూ అంతా దుఃఖానందమే..మళ్లీ మళ్లీ అలాగే చదువుతూ అక్కడే ఆమె సాంగత్యంలో ఆ పదాల అర్ధాలను పదే పదే వల్లిస్తూ,గాఢమైన వాక్యాల పరిష్వగంలో నిలిచిపోవాలని ఎందుకో మనసు ఆరాటపడుతుంది…నేటి అధునిక స్త్రీ మనోఫలకాన్ని విప్పి చూపుతున్నట్టు..విస్తారమైన ఆలోచనాపరిధిలో రేవతి వేసిన అడుగుల సవ్వడి ప్రతీ అక్షరంలో ప్రతిధ్వనిస్తుంది..(బయటపడేందుకు సాహసించని)సాంప్రదాయ వాదులకు అంతగా రుచించని ప్రేమైక్య ప్రసాదం ఈ నీలపు విస్తరిలో వడ్డించిన తీయని భాధాతప్త వియోగం. ఈ వ్యాసం చదువుతుంటే రేవతీదేవిగారి కవితల్లో అంతుపట్టని ఆ అర్థం ఇప్పుడు మాలాంటి వాళ్ళకు సులువుగా అవగతమవుతుంది ..
    ఈ వ్యాసం చాలా అంటే చాలా బాగుంది అభినందనలు శ్రీరామ్ గారు…

  • చాలా బాగా రాశారు అంటే సరిపోదనుకుంటా. చదివినప్పటి నుంచి గుండెల్లో ఏవో తెలియని దుఃఖోద్విగ్న తరంగాలు.

  • బాగా చదవకపోతే ఇంత అద్భుతంగా రాయలేరు .పరాకాయ ప్రవేశం కవిత్వంలోకి ,కవిలోకి చేయకపోతే ఇంత పదునైన కవిత్వం పై స్పందించలేరు .మీ శ్రమ భేష్ 👍👌👍👌💐🎂💐🎂

  • అరచేతుల్లో నిప్పు కణికల్ని పట్టుకొని
    నిస్సందేహంగా ఉంది!
    బట్, గుండెల మీద చేయి వేసుకొని తన కవిత్వంలోని నిజాయితీని తాకి చూడాలి!
    గొప్ప ప్రయత్నం ధన్యవాదాలు!

  • చాలా ఆర్ద్రంగా రాసావు శ్రీరామ్ రేవతీదేవి గురించి శిలాలోలిత గురించి మరలా ఒకసారి హృదయపు లోతుల్లోకి తీసుకెళ్ళావు ..లవ్ జె

  • //రమా రమి నలభయ్ ఏళ్ల క్రిందట డైరీలో రాసుకున్న కవితలివన్నీ. ప్యూర్లీ పర్సనల్ ఫీలింగ్స్. అందుకే అది గానీ, ఇది గానీ అనిసందేహాత్మకంగా కాక, ఒక స్థిర చిత్తంతో, ధీరోద్ధాత్తమైన గొంతుతో మాట్లాడతాయ్. ప్రతి చోటా ఆత్మ వంచన చేసుకోలేని ఆమె ఒరిజినాలిటీనే.//

    శ్రీరాం గారూ పై మాటలు చాలు రేవతీదేవి సాహసం, తెగువ గురించి వ్యక్తీకరించడానికి..చాలా ..చాలా బాగా రాశారు మీరు 👍

  • శ్రీరామ్,

    వ్యాసం అద్భుతంగా ఉంది. మీ వచనానికి ఫిదా అయిపోయాను.

    రవి

  • రేవతీదేవి గారి కవిత్వంపై వ్యాసానందించిన మిత్రుడు శ్రీరాం కి. కవితలు లింకు అందించిన రవివీరెల్లి గారికి ధన్యవాదాలు.

  • ఇలా గతాన్ని తవ్వుకుంటూ పోతున్నారు మమ్మల్ని ఎక్కడ తేల్చుదామని , ప్రేమైక జీవ సౌందర్యాన్ని మీరు రాశారు , ఒక దుఃఖపు అనుభూతి చివర మరలా చిరునవ్వు ఉంటుందని నిరూపించారు , ఈ సమయానికి రేవతీదేవిని చదవడం చాలా అవసరం , అసలు కవిత్వం అంతా ఆమె పొదిగిన అక్షరాల్లోనే ఉంది అనిపించేయంతటి కవిత్వం మీరు మీ సామర్ధ్యానికి మించి రాశారు మీ గత వ్యాసాలకన్నా ఇది బాగా నచ్చింది . మరోలా వ్యాసం కోసం ఎదురు చూస్తుంటాను

    • ఈ వ్యాసం కన్న రానున్నది ఇంకా నచ్చాలని కోరుకుంటున్నాను. గత కాలం లోని మహాద్భుత వాక్యాలు చదువ్తుంటే చాలా వివశమైపోతున్నాను అనిల్. అదే డాక్యుమెంట్ చేస్తున్నాను.

      ఈ పని నా అవగాహనని పెంచుతుందని ఆశ. థ్యాంక్స్ మిత్రమా.

  • కల్తీ లేని అరుదయిన మనిషి రాస్తే అదే శిలాలోలిత…సమీక్ష చాలా భావోద్వేగాలు కలిగించింది

  • శ్రీరాం శిలాలోలిత వ్యాసానికి అభినందనలు బాగానే వచ్చింది కాకపోతే ఆమె కవిత్వానికి పాఠకాదరణ తక్కువే మీరు మాత్రం ఆమె శైలిని భావవ్యక్తీకరణను బాగపట్టుకున్నారు అయితే పద ప్రయోగంవిషయంలో వాక్య నిర్మాణానికి యింకా పదును బెట్టండి బాగ రాణిస్తారు మీరు రాస్తున్న ఈ కవితా వ్యాసాలు చాల అరుదైనవి నేను యిప్పుడిప్పుడే తెలుగు స్ర్కిప్టు నేర్చుకుంటున్నాను తప్పులు తప్పవు అందుకే రా.వి.శాస్త్రి గారు తప్పులు లేకుండా తెలుగు తప్పులే తప్ప ఇంగ్లీషు రాయలేననే వాస్త వాన్ని అందంగా చెప్పారు ఇంకా బాగ రాస్తు ముందుకు సాగాలని ఆకాంక్ష. ప్రేమతో

    మీ తాటి. శ్రీకృష్ణ

  • శ్రీరాం శిలాలోలిత వ్యాసానికి అభినందనలు బాగానే వచ్చింది కాకపోతే ఆమె కవిత్వానికి పాఠకాదరణ తక్కువే మీరు మాత్రం ఆమె శైలిని భావవ్యక్తీకరణను బాగపట్టుకున్నారు అయితే పద ప్రయోగంవిషయంలో వాక్య నిర్మాణానికి యింకా పదును బెట్టండి బాగ రాణిస్తారు మీరు రాస్తున్న ఈ కవితా వ్యాసాలు చాల అరుదైనవి నేను యిప్పుడిప్పుడే తెలుగు స్ర్కిప్టు నేర్చుకుంటున్నాను తప్పులు తప్పవు అందుకే రా.వి.శాస్త్రి గారు తప్పులు లేకుండా తెలుగు తప్పులే తప్ప ఇంగ్లీషు రాయలేననే వాస్త వాన్ని అందంగా చెప్పారు ఇంకా బాగ రాస్తు ముందుకు సాగాలని ఆకాంక్ష. ప్రేమతో

    మీ తాటి. శ్రీకృష్ణ

  • JUST BEING THERE . బాగా రాసారు శ్రీరామ్. ఆమె నేపధ్యాన్ని పరిచయం చెయ్యడానికి మంచి కృషి చేశారు.

  • శిలా లోలితలో రేవతి దేవి గారిలో ఏ వాదమువుండదు పంజరంలో లో బంధించిన స్వేఛ్చావాదము మాత్రమే– అందులో నాకేమాత్రము స్త్ర్రీ వాదము కనిపించదు నిజంగా దగ్ధ మమకారము తప్ప–

Categories

Your Header Sidebar area is currently empty. Hurry up and add some widgets.